Наверх
Публичная страница
Нохчийн г1иллакх-оьздангалла
Описание:
XIapa «Нохчийн гIиллакх-оьздангалла» боху жайна яздина ду вайнахана шайн къоман гIиллакхаш кIopгepa довзийтаран а, царах диканaш дахарехь лело, вонаш дIатаса аьтто хилийтаран Iалашонца. Ийманца догIучу гIиллакхaшца цхьаьна, вай кхузахь хьахорду цуьнца цадогIурш а - церан нийса цахилар билгалдаккха а, уьш дIатаса вайна атта хилийта а.

XIapa жайна лаьтта дIадолорах а, бархI декъах а, дерзорах а. Кху тIехь къестош ду xIapa тайпа хеттарш:

- Оьздангалла а, дахарехь цо лело маь1на а;
- Нохчийн къоман оьздангaллин коьрта мeхaллaш;
- Адам а, цуьнан гIиллакхаш а;
- Доьзал а, бераш кхетош-кхиор а;
- Нохчийн оьздангаллехь Iаламца а, къинхьегамца а йолу юкъаметтигаш;
- Ислам а, нохчийн гIиллакх-оьздангалла а;
- Зама а, оьздангаллехь болу къоман кхетам хийцабалар а (ши дакъа).
Показать полностью..
Дата создания:
21 декабря 2015 в 09:37
Местоположение:
Грозный
Тематика:
Дом и Семья

Фотоальбомы
Х1ора къоман маршалла хаттаран кепаца гучудолу цуьнан дахарехь коьрта меттиг муьлхачу мехалло д1алоцу, къомо хьалха х1ун тотту.
Вайна ма-хаъара, оьрсаша «Здравствуй» олуш – могашалла ю хьалха тоттург. Иштта китайцаша: - «Ел ли ты?»; парцоша - « Будь весел!»; зулусо « Я тебя вижу»; 1аьрбийн «Салам 1алейкум» - « Мир тебе»; «1алейкум салам» - «И тебе мир» бохург ду. «Салам» бохург нохчашна шен ма-дарра маь1ница т1еэцна. Шеко яц, иза нохчийн маттахь «маршалла» бохург хилар. Салам-маршалла аьлла и ши дош цхьаьна тесна хиларо а гойту иза иштта хилар. Сих-сиха олуш хезачех ду: «Могаш-маьрша» бохург. Хетарехь, бусалба дин т1еэцале и кеп шуьйрра яьржина леллачух тера ду вайна юкъахь.
Салам далар-эцар бусалба динца вайна юкъахь даьржинехь а, иза юкъахь леларан кеп, некъаш 1аьрбийн, нохчийн а тайп-тайпана ду. Царна юкъахь салам масийттазза луш а, дала дог1уш а ду: дас – к1анте, к1ант – нене, нанас – йо1е, йо1а – дега, вукхара вовшашка, иштта д1. кх. а.
Нохчашна юкъахь салам далар - эцар шен маь1на, шен х1отто бух а, лаца т1ам а болуш х1ума ду. Салам «къонахчун дош» бохучу даржехь лелийначех а, леллачех а ду. Нохчашлахь салам луш ца хилла т1ом-ч1ир юкъаян йиш йоцчохь. Ткъа «т1о-ч1ир» бохург къонахчо лелош ца хилла цхьана а зудчуьнца; юкъ ехказа волчу кхиазхочуьнца; юкъ ястина волчу къанвеллачу стагца; шеен ц1ийнах волчу гергарчуьнца, ненахошца, захалашца (юкъахь кхуьуш доьзалш белахь). Цьарга салам ца далар – уьш ца ларар дац, цаьрца болу ларам, уьйр- безам ша тайпанчу т1ег1ан т1ехь лелаш хилар ду.
Нохчийн г1иллакхашца, салам кховдош хилла г1еметта х1оьттинчу къонахчо къонахе. Цундела саламан дозаллина, г1арт олий, дег1 нисдеш, хьалаг1отту вайн къонах. Оцу тайпана салам т1еэцаран «кеп» кхечу бусалбана къамнашна юккъехь лелаш дац.
Нохчаша салам мич-мичахь а, хьаьнг-хьаьнга а луш дац! Бусалба воцчуьнга вай салам цадалар, хетарехь, важа бусалба цахиларца доьзна дац. Цуьнан бахьана, саламан дозаллин маь1на хууш вуй те важа. Масала, вайн баккхийчарна Юккъерчу Азехь гина х1ума ду, казахийн, г1ирг1азойн салам далар т1ехь хьалхаваьлларг тоьлла лоруш хилар.
Цуьнга хьажна доцуш, нохчашлахь салам даларан шен х1оьттина яьлла кеп ю: жима-воккха бохург доцуш, салам даларан хьалхе - т1евеъначуьнгаххьий, т1ехволучуьнгаххьий ю. Хьалхе т1ейожайо говрахь, ворданахь, машенахь болчарна; лакхара (гу т1ера, лам т1ера) охьавог1учунна, т1ехь барзакъ бен-берса долчунна; карахь (марахь,гихь) мохь боцуш - парг1ат вог1учунна.
Малхбузехьарий, къилбаседехьарий вог1учо; дешна волчуьнга - дешна воцчо, (1илма долчуьнга – доцчо) хьалха луш ду вайн салам. Лакхахь далийначу хьалха салам даларан масалийн маь1наш вовшашна герга хетахь а, ша-шен башхаллаш йолуш ду. Ломара охьавог1учо, говрахь (машенахь) волчо, куьг (дег1) парг1ат долчо салам хьалха даларан маь1на - ловш йолу хало, дег1ан чорхана хилла ницкъ тидаме лацар ду. Ала дог1у кхин цкъа а, вай билгалъяьхна нохчашна юкъахь салам даларан-эцаран кепаш, стеган сий-пусар, ларам бар – даржаца, гулдинчу дуьненан риц1къаца, и д1, кхин долчьунца доьзна доцуш, оьздачу дозаллийн даржехь айина лело хакъ долчарех цхьаъ ду. Оцу г1иллакхийн маь1на суна ца хетта вайн дайшкара вайга кхаьчна йолу и амал, и г1иллакх вочарех а, емалъян оьшучарех а.
Йишин к1анта – ненахошка, невцо - стунцхошка салам далар нийса лоруш ца хилла. Осалчарех хеташ хилла кхиазхоша баккхийчаьрга салам далар а.
Стаг хилла кхиъна лору доза имам Шемала 15 шаре охьадалийна хилла. Шейх Мансур волчу хенахь и киртиг 24 шо т1екхочуш бен ца хилла. Халкъалахь дийцарехь, цхьана хенахь 33 шо кхаьчча дуьйна д1а юстуш а хилла боху иза.
Тахана х1оьттинчу хьелашка диллича, ишкол чекхйоккхучу хенаца - 18 шарца къастор дара ас и. Зударшка, юкъ яьстинчаьрга (шаьлта - доьхка охьадиллинарш, пхьа-ч1ирна юкъа ца бог1урш, дуйна т1е ца те1ораш, 67 шо когашна к1елхьарчийнарш, кара 1аса лаьцнарш бу хьехориш) салам луш ца хилла. Де-буьйса, 1уьйре-суьйре декъалъярца йолу кеп лелош хилла цаьрца а, цара вовшашна юкъахь а (зударий бу буьйцурш).
Билгалдан деза, т1евог1учо, т1ехволучо салам-маршалла ца хаттарх бехказа волуьйтуш хилла вайн г1иллакхо, нагахь санна бухарниш кхуьнан (кхеран) тидам ца беш (хьала ца г1овттуш, я кхечу кепара ларам тидам ца беш) меттиг хилахь.
Хьалха-т1аьхьа салам-маршалла хаттаран шен билгалчу хот1е йирзина кеп ю кегийчу наханий, мехкаршний юкъахь лелаш. Йо1е маршалла хьалха хоттуш ду. Кхузахь билгалдаккха дог1уш цхьа х1ума-м ду: йо1а маршалла хьалха хаттар - иза ша жимчу стагана реза хиларан гайтам бу; синкъерамехь т1аккха хецна къамел дан йиш хилар, цуьнан дош йо1а юхатухург ца хилар.
Къахьоьгуш (болх беш) воллучуьнга салам-маршалла хьалха д1акховдош г1иллакхехь лерина ду вайн: «Хьекъийла», «дебийла», « т1аьхье беркате хуьлийла», и д1. кх. а, бечу балхе хьажжина т1е а тухуш. Маршалла хьалха доккху дика я вон т1едеанчуьнга а.
Вайн г1иллакхашца ца дог1учех ду синкъерамехь, ловзаргахь, мичхьа а нах гулбеллчохь (хуьлда иза гулам, я конференци) къамел дерзаре а ца хьожуш, уьш юкъах бохуш, т1евар а, салам далар а. Къамел деш верг, хелхаволуш верг, эшаре ладуг1уш берш севцначул т1аьхьа дала дог1уш ду салам, къаьсттина къамел деш верг юкъах ваьккхина, юкъаг1ертар ларт1ехь дац.
Х1окху балха т1ехь цуьнан уггаре коьртаниг, маь1не дерг билгалдаккха деза. Цунах цхьадолу жам1аш деш, ала дог1у, нохчийн г1иллакхехь салам луш ца хилла:
1. Ламаз т1ехь волчуьнга (иза Далла дуьхьал х1оьттина ларало дела);
2. Къор1ан доьшуш волчуьнга (Делаца къамеле ваьлла ларалушволу дела);
3. Мола кхойкхуш волчуьнга (иза Далла дуьхьал х1отта кечлуш лору дела);
4. Кхачанах кхеташ волчуьнга (иза Делан рицкъанах кхеташ волу дела);
5. Шен ц1ийнан (гергарчу) нахе 7 дегара валлалц дов а, ч1ир а лелон йиш йоцчаьрга);
6. Ненахошка (тукхамхошка) -8 дега кхаччалц берш (ма-дарра аьлча наной бара багар бан безарш-м) – бехке ларарна;
7. Невцо - стунцахошка;
8. Зударшка, кхиазхошка, юкъяьстина болчу баккхийчаьрга;
9. Маьждигехь (иза Делан ц1а хиларна. Цу чу воьдучо дуьненан г1уллакхаш, х1умнаш – хьаг1-бода, вон ойланаш, арахь йита еза дела);
10. Ламаз оьцуш волчуьнга;
11. Верзина волчьунга.
Салам дала ца дог1учохь, масала, юучух кхеташ волчуьнга: « Г1оза яийла, я барт цхьаъ бойла» - ала тарло. Иштта меттигаш (ситуацеш), дукха нисло 1ер-дахарехь. «Хьекъийла, дебийла, г1оза дагориг хуьлда, г1оза даориг хуьлда» - х1оьттинчу хьоле хьаьжжина олуш ду вайн.
Показать полностью..
21 дек 2015 в 10:46  |  Комментировать
Понравилось 4 людям
Мне нравится
4
III дакъа

АДАМ А, ЦУЬНАН Г1ИЛЛАКХАШ А

Стеган оьздангалла цо ша-шеца лелочу г1иллакхашна т1ера д1айолало. Иза уггар хьалха шен дог-ойла, т1аккха цуьнга хьаьжжина шен юьхь-сибат а, дег1 а ц1ена латтор ду. Кхузахь стеган чулацаман а, куьцан а цхьаалла хила еза. Нагахь стаг коьрта шен дог-ойла, шен г1уллакхаш ду, ткъа шен духар, суртсибат мухха хилча а мегар ду аьлла лелахь, цуьнан оьздангалла кхочуш ца хуьлу, цуьнан чулацам куьцаца шалхаболу. Стеган оьзда массо х1ума а хила деза – ойла а, духар а, г1иллакхаш а. Мел хаза духар дуьйхина и велахь а, г1уллакхаш цхьана а хоршахь доцуш, шена луъург лелориг а оьздангаллина юххе ца вахна. Кхузахь а го куьцан а, чулацаман а цхьаьна цадар.
Стага уггар хьалха шен дег1 ц1ена лело деза. «Ц1еналла - ах дин ду», - аьлла Делан Элчас, Делера Салам-Маршалла Хуьлда Цунна. Ткъа боккъал а Делах а тешаш, дин лелош волу стаг унахц1ена ца хила йиш яц. Х1унда аьлча, дино т1едожош ду стагана билггал йолчу хенахь хих валар, лийчар, юьхь-куьг а, пхьаьрсаш а, когаш а дийнахь масийттазза дилар т1едужу ламаз деш волчунна. Ткъа ламаз динан шолг1а б1ог1ам бу (шах1адат далор д1адаьлча), цуьнца цхьаьна стеган оьздангаллин, ц1еналлин бух а бу. Цкъа делахь, дийнахь пхоьазза Далла дуьхьал х1оттаро стаг цхьана билггалчу оьздангаллин кепехь латтаво, цуьнан дог-ойла ц1анйо, иза къинойх ларво. Шолг1а делахь, шен дег1 а, бедар а ц1ена латтор т1е а дожадо цунна.
Делан Элчас, Делера Салам-Маршалла Хуьлда Цунна, аьлла: «Шуна хьалхахула охьадоьдуш хи хилча, цу чохь шу дийнахь пхоьазза луьйчуш хилча, шуна т1ехь мода хила йиш ярий? - Иштта адам къинойх ц1андеш ду ламаз а».
Тахана вайна моттадала тарло ц1ена лелар Европера, кериста мехкашкара схьадеъна. Иза бакъдац. Кериста нахана саба довзар а, х1ума яале хьалха а, йиинчул т1аьхьа а куьйгаш дилар а, кест-кеста, дег1 ц1андеш, лийчар а бусалбанашкара 1емина. Иза хилла юккъерчу б1ешерашкахь, исторехь «Ж1аран т1елатарш» («Крестовые походы») аьлла буьйцу т1емаш керистанаша бусалбанашца бечу хенахь. Цул хьалха, мог1арера нах стенна буьйцу, Европерчу къаьмнийн паччахьаш а шарахь масехазза бен луьйчуш а ца хилла.
Иштта, бусалбанашкара 1емаш юкъадеъна ду кериста къаьмнашлахь даьржина хилла г1иллакх - къонахчо зуда лерар а («рыцарийн сий-ларам»).
Хетарехь, бусалба дин т1еэцале хьалха унахц1еналла мелла а г1ийла хиллачух тера ду нохчийн а.
Юьхь-сибат хьахийнначуьра аьлча, нохчийн боьршачу наха маж лелош, ца лелош, иштта мекхаш лелош а, ца лелош а хилла. Амма боьршачу наха корта уьрсаца бошуш хилла, иза бусалба дино т1едожош доццушехьа.
Стеган дег1аца йолу унахц1еналла д1аяьлча, цуьнан оьздангаллин гайтам бу духар. Уггар хьалха билгалдаккха деза: нохчаша, къаьсттина боьршачу наха, дукха къегинчу (ц1ен, можа, и. д1. кх. а) басахь йолу х1умнаш лелош ца хилла. духар таь1начу, цхьана басахь долчу к1аденах деш хилла (1аьржа, ал, сира).
Духар уггар хьалха д1адолало коьрта туьллучу х1уманна т1ера. Корта 1уьйра аравалар магош ца хилла, зудчунна хьовха, боьршачу стагана а. И г1иллакх ширчу заманахь дуьйна схьадог1уш ду, шен к1орггера маь1на а ду цуьнан. Ширчу заманахь коьртахь х1ума лело бакъо ца хилла шен схьавалар оьзда, ц1ена доцчу стеган. Нагахь шийлачу заманахь цо коьрта х1ума тиллинехь а, оьзда стаг вог1уш гича, коьртара х1ума д1айоккхуш хилла цо (оьрсийн г1иллакх).
«Коьртара куй а баьккхина, дехар дина», - олуш ду вайнехан. Иза гуттар а ч1ог1а дина дехар ду. Цо гойту, мел деза х1ума хилла боьршачу стага коьртара х1ума д1аяккхар. Нагахь нуьцкъах цхьамма кхечуьнан коьртара х1ума яьккхинехь - и доккха эхь а, зулам а хилла. Ткъа шен лаамехь, дехар деш стага коьртара куй баккхар - иза шен бехкана къера хилар ду, оцу дехарна, цхьа а аьтто белахь, жоп дала дезар а ду.
Ткъа зудчо, дехар деш, коьртара х1ума яккхар кхин а деза хилла. Хийла кечделла зулам сецна, хийла шаьлта батта йиллийтина зудчо довхошна юкъа кхоьссинчу йовлакхо.
Вовшашна чухьаьвдда, оьг1азалло б1арзбина нах, коьртара х1ума яьккхина зуда гича, кхид1а дов ца деш, совцаран маь1на иштта ду: зудчо коьртара йовлакх даккхар тамашийна, доккха х1ума ду, иза цхьа йоккха киртиг т1е ца х1оьттича дан йиш йолуш а дац; цундела и зуда оццул ч1ог1а холча а х1оттийна, шаьш лелориг ма ледара х1ума ду олий, совцуш хилла уьш, цуьнга йовлакх сихха д1атиллийта, х1унда аьлча, зуда коьрта 1уьйра гича, стигал и ца дезалой, керчий, т1ек1елйолу боху.
«Ах стаг бедаро во», - бохучу кицано гойту нохчаша духарна т1е боккха тидам бохуьйтуш хилар. Изза т1еч1аг1до кхечу кицано а: «духаре хьажжий, т1е а эца, хьекъале хьажжий, новкъа а ваккха».
Нохчийн боьршачу наха коьрта туьллуш лело куй масех тайпана хилла: холхазан куй - вуонехь, диканехь туьллуш лелош берг; кхакханан - болх беш я кертахь, вог1уш-воьдуш лелош; б1ег1аган куй - аьхка мангал хьокхуш я кхитайпа болх беш.
Т1еюьйхина вета-туьдарг долу коч а, шуьйра ког болу хеча а лелош хилла боьршачу наха. Кучан ветанаш дерриш а д1атосуш хилла, лаг къовлуш, цу т1е духуш бустамаш болу чоа а хилла. Шийлачу хенахь т1екхуллуш башлакх а, верта а хилла, иштта кхакханан кетар а. Когахь – наь1армачаш, маьхьсеш, пезагаш (т1аьхьуо - царна т1ехула юху калош), эткаш, к1архаш лелош хилла.
Боьршачу нехан духаран коьрта билгало - иза дег1ана кхоччучу барамехь хьулам беш, парг1ат а, хене (арахь шийла я йовха хиларе) хьаьжжина а, къорза я т1ех къегина йоцуш а хилар.
Духарехь ша тайпана маь1на лелош хилла доьхкано а. Пхийтта шо кхаьчча йоьхкуш хилла юкъ. Иза стаг бераллера валаран, цунна т1е баккхийчеран дукъ дожаран, вуонна а, диканна а д1ах1отта кийча хиларан билгало ю. Стаг къанвелча (цуьнан билггала йолу хан яц, иза х1орамма а ша билгалйоккху шена - шен могашалле а, лааме а хьаьжжина), юкъ д1айостуш хилла. Кхид1а т1амна а, девнна а стаг вац ша бохург ду иза.
Боьршачу стеган духарна т1ебохуьйту тидам кхин боккха а ца хилла, уггаре ч1ог1а оьшу лехамаш кхочушбичхьана: духар дег1ана парг1ат, бехкечу меттигийн кхоччуш хьулам беш, г1одаюкъ, барч къевлина хилар. Боьршачу стага шен духаран мелла а к1езиг тидам беш хилар билгалдолу халкъан иллешкахь оцу хьокъехь дукха доца дуьйцуш хиларца а:


Цу к1айчу г1овталца, 1аьржачу вертанца,
Чо чехка чола куй б1аьштаг т1е ва тоьттуш,
Пхьоьханахь вара тов Жоьрабабин ва Гани.


Ткъа мехкарша мелхуо а боккха тидам т1ебохуьйтуш хилла бедарна. Иза дика го нохчийн иллеш дешча а. Царах цхьанна т1ехь дуьйцу хит1а йоьду йо1 кечъяларх:


Туька йиллал ва дари шен дег1а дерзийна,
Бере кечвал ва дети шен некхе дерзийна,
Чилхьесан бухкарца, цу ц1естан к1удалца,
Цу х1урдан ва мохо ездари ловзадеш,
Эсаран ва мохо кисин т1ам ловзабеш,
Пошмакхийн ва кийрахь ва к1архаш ц1ийзабеш,
Пошмакхийн айрашца некъан йист ва лоргуш,
Хит1а яха елира тов ворх1 вешин ва йиша.

Кхечу илли т1ехь иштта мог1анаш ду:


Набарха ца йоккхуш бос хаза Таху,
Лергех оьхкина дашо ва хьалкханаш,
Г1одах дихкина и дашо ва доьхка,
Хьалха доьхкина ва дато туьдаргаш -
Уьш чехка ша яьхна вахар-кха ишхойн ва 1ела.

Оцу йллийн шина кийсиге хьаьжча а, вайн ч1аг1дан аьтто бу: цкъа делахь, йо1стага кечлуш шена к1ади а («туька йиллал дари»), дети а («бере кечвал») кхоош цахилар; шолг1а делахь, цо г1абалица цхьаьна коьрта туьллуш доккха йовлакх а (ездарин я кисин), ткъа кога туьйдинчу пошмакхашна чухула бухуш к1архаш а хилла; кхоалг1а делахь, шен кечъяларехь йо1а пайдаоьцуш хилла дешех (хьалкханаш, дашо доьхка), ткъа иштта кучан я г1абалин туьдаргаш кечдеш, детех.
Зударийн духар цу зудчун хене а, ц1ера яьлла я ялаза а, болх беш я дикане-вуоне йоьдуш а хиларе хьаьжжина хилла.
Ша тайпа, денна а лелочу бедарех къаьсташ хилла йо1стага маре йоьдуш т1едуху духар.
Духарца кхечарал соввала г1ерташ 1едал ца хилла нохчийн. Нагахь шен елахь а, шен лулахочун я накъостийн йоцу бедар т1еюхар а товш хеташ ца хилла. Амма шаьлтий-доьхкий, кхидолу герззий уггаре а тоьлларг нисдан хьожуш хилла х1ора а.
Кегийчу наха цхьаьннан йоцу бедар вукхуьнга луш 1едал а хилла, шайх цхьаъ йо1аца ирахь1ен я хийисте х1отта воьдуш. Иштта, къечу заманахь кхолладелла ду халкъан эшара юкъара х1ара мог1анаш а:


Цкъа хелха валлал ши этиг елара,
Цкъа велаваллал дащо церг елара...

Вайнехан цхьа башхалла а хилла духар лелорехь: бедарна т1ера цхьа а вета я нуьйда тасаза юьтуш ца хилла, и д1аяьстина лелар оьзда ца хилла. Бакъду х1инца цуна б1останехьа мода кхоллаелла, стаг оьзда лелаш хилча иза 1овдал хеташ я цунна цхьаъ кхолла г1ерташ. Мехкарий-м бийца а ца оьшу… олуш хаза дацахь а, шай гай гуш доцуш бедар ца хилча дош а ца хеташ, х1инца нохчийчоьхь дерг ду-кх иза, кху ц1ахь 1ачунна хууш а хира ду иза.
Бедар т1еюьйхина араваьлча, шен леларан, ког баккхаран ойла ян езаш хилла стага. Иза цуьнан амал, дог-ойла гойтуш хилла. Товш лоруш ца хилла дукха партал, текхна я, ц1е яьллачу воьдуш санна, хьаьдда вахар. Боккхучу когаца а шен оьздангалла гайта езаш ву стаг. Лаьтта т1е буьллу ког а боккхачу ларамца билла беза, х1унда аьлча, халкъан дийцаро и дар т1едожадо вайна: «Шена т1ехула, бен а ца хеташ, кхийсалуш, когаш бетташ ма лела, сан кийра схьаван везаш ву хьо,- олу боху лаьтто. - Ас т1е1аьвдина, п1ендарш чучча дохуьйтур ду хьан». Леррина, и латта лазор долуш санна, ког боккхуш болар дара, масала, вайна вевзаш волчу поэтан, 1илманчин Сулейманов Ахьмадан.
Кех араваьлча, дуьхьал кхеттачуьнга вистхилар т1едужу стагана. Вистхиларан корта салам ду – Ассаламу 1алайкум. Салам нохчаша массаьрга а ца ло. Салам шен хенарчу, я шел дукха баккхий я кегий боцчу нахе луш 1едал ду вайн. Ханна хьо жима велахь, ахьа хьалха д1адала дезаш ду салам. Хьо вог1уш а волуш, лаьтташ я хевшина 1аш нах (я ша цхьа стаг) хилча, салам далар хьуна т1едужу. Говрахь вог1учо г1ашлочуьнга дала деза, лакхара (ломара) охьавог1учо лахара хьалавог1учуьнга дала деза, хи дог1учу аг1ор вог1учо - цунна дуьхьал вог1учуьнга. Цуьнан маь1на шел аьтто мелла а к1езиг берг тоьллачо ларар ду, ницкъ болчо ницкъ эшнарг (жимчо воккханиг) ларар а ду.
Салам а делла, стаг т1евеъча, дег1 нисдина хьалаг1аттар т1ехь ду хиъна 1ачунна, нагахь т1евеънарг ханна воккха велахь-м муххале а. Воккха вацахь а, хьалаг1аттар я хьалаайавалар г1иллакхехь ду. Т1аьххьарчу хенахь цхьаболчу кегийчу наха долийна дуьйцуш ду, стаг т1евеъча, хьалаг1атта ца оьшу бохуш. Иза вайн оьздангаллехь 1аламат осала х1ума ду, чекхдалийта йиш йолуш а дац. Цу хьокъехь нохчийн кица а ду: «Къиг т1ееъча, къиг а г1отту хьала».
Бакъду, маьждиг чохь хьалаг1итта мегар дац. Делан ц1а чохь Далла 1амалъян гулло, цундела цу чохь дуьненан г1иллакхаш, 1адаташ хьалхадаха мегар дац.
Нохчийн 1адатехь салам ца луш бу дикка баккхий нах, зударий, пхийтта шо кхачаза бераш. Салам даларан метта маршалла хаттаран кхечу хорманех пайдаэца тарло дара. Хьайл дикка воккха волчу стеган ахь де (1уьйре, суьйре, буьйса) дика йо, «могаш-парг1ат» а хотту. Воккхачу стага «Далла везийла», я «Диканца дукха вехийла» - олий, дуьхьал жоп ло. Ткъа пхийтта шо кхачаза долу бераш шаьш дистхила деза, хьо царна дуьхьал жоп делчхьана волу.
Стага (наха) дечу г1уллакхе хьаьжжина вистхилар а ду вайнехан г1иллакхехь. Масала, стаг муьлхха а болх беш хилча: «Болх ирс долуш хуьлда хьан!» - олу, цуьнца цхьаьна билггал цо дечуьнца доьзна вистхилар а ду вайнехан. Аьр вай, стаг мангал хьокхуш хилча: «Маьлхе хуьлда хьан!»; ялта д1адуьйш я асар деш хилча: «Хьекъийла хьан!»; дечиг доккхуш хилча: «Г1оза дагорг хуьлда хьан!»; х1ума юуш хилча: «Г1оза юийла!»; ц1ена бедар юьйхина хилча (нагахь и хьайн гергара стаг, доттаг1а я юххера вевзаш велахь): «Г1оза лелайойла!»... Маршалла хаттаран метта лела и тайпа дикалааран дешнаш а. Дикалааран сецна евлла хорманаш дукха ю.
Зуда ялийна меттиг хилча, нохчаша олу: «Дала т1аьхье беркате йойла! Дала цхьабарт бойла!». Йо1 яханчаьрга (дукха хьолахь нене): «Дала декъал йойла! Т1аьхье беркате йойла!». К1ант вина хилча: «Дала беркате доьзалхо войла! Дала дукха вахавойла!», ткъа йо1 йича, и дешнаш аьлла ца 1аш, т1етуху: «Дала ворх1 вешин йиша йойла!».
Нохчийн доьзалехь к1ант ву къаьсттина ч1ог1а веза хьаша. Иза ден сийлахь ц1е д1акхехьа а, доьзалан х1у, ца дойтуш, даржо а, мехкан к1ант - къонаха хилла д1ах1отта везарг а ву. Иза дац йо1 хилар вайнехан доьзалехь бохам бу бохург. Йо1е ша тайпа лерам бу. «Йо1аца беркат дог1у ц1ен т1е», - олу нохчаша.
Кхин а дуккха а ду билггалчу хьелашкахь стага ала деза дуьххьарлера дешнаш. Уьш д1адевлча, стага маршалла хотту. Т1евеъначо салам делча, бухарчо и д1а а оьций, «марша вог1ийла!» - олу. Вукхо «Делан маршалла хуьлда шуна а!» - жоп ло. Т1аккха могашалла а, ц1ера хьал а, гергарнаш а, и. кх. д1. а хотту. Цу тайпана вовшийн хьал-де хаттарх нохчаша т1екаре олу, ткъа доггах вовшашца гергарло лелочу нехан юкъаметтигах - чукаре.
Цхьана хенахь, бусалба динца вайна салам юкъадале, дуьххьарлерчу дешнашца хоттуш хилла маршалла. Оцо а гойту маршо вайн къомана коьрта мехалла хилар.
Х1инца х1окху кицанан маь1на дер вай: «Хьалха хьажаза, ког а ма баккха, т1ехьа хьажаза, дош а ма ала». Ког баккхарх вай лакхахь мелла а дийцира, х1етте а жимма т1етухур вай. Х1окху кицано «хьалха хьажий бен, ког ма баккха» бохург, дуьххьалд1а долчу маь1нехь (цхьа кхерам я чуэккха ор, тасавала т1улг) хилла да 1а. Иза, ахьа г1иллакх х1отто дезаш меттиг нисъяла тарлуш ду, цундела тидаме хила бохург ду. Нагахь хьо вог1у некъ кхечуьнца ж1ара болуш белахь, саца а сецна, цу аг1ор вог1уш хьайл воккха стаг вуйла хьажа веза, велахь, некъ ца хадош, сацавала а веза иза т1ехваллалц. Иштта, шена некъ битина хьо лаьтташ, воккха стаг хьалха вистхила декхар ву, хьан г1иллакх шена гинийла хоуьйтуш: «Баркалла! Дела реза хуьлда!» я «Дала сий Дойла!» - олуш. Т1аккха жимхас цуьнан «де (буьйса, 1уьйре, суьйре) дика а до, могаш-парг1ат а, хьажа х1ума ду-дац а хотту.
Нагахь хьо говрахь велахь а, иштта саца веза, некъ ца хадош, говрара а воьссина. Нагахь хьуна дуьхьал вог1уш воккха стаг хилча, иштта говрара а воьссина, цуьнга вист а хилла, иза аьтту аг1ор т1ехвалийта веза. Хьо г1аш хилча а изза дан деза: воккха стаг, зуда - аьтту аг1ор, ткъа жиманиг - аьрру аг1ор т1ехвалийта.
Новкъахь воккхачуьнца воьдуш хилча, хьо цуьнан аьрру аг1ор х1отта декхар ву (воккхачунна аьтту аг1о юьту бусалба динехь а), вайнехан г1иллакхехь аьтту куьг, ког, ха, аг1о еза лору дела. Шу кхоъ хилча - воккханиг юккъехь, цул жиманиг цунна аьрру аг1ор, уггар жиманиг - аьтту аг1ор х1утту. Иштт
Показать полностью..
21 дек 2015 в 10:06  |  Комментировать
Понравилось 4 людям
Мне нравится
4
БАУДДИ
(Харц яхьах лаьцна <дацдина> дийцар)
(чаьккхе)

Кулсум яцара, ша Бауддина хан а йиллина, буса едда маре йоьдуш гучу а яьлла, шен вокхахволчу вашас йиттина, йишас барт биттина, шена г1ело йича, шайн жимчу оти чохь ша йисинчу заманчохь, шен кехатан пондар кара а эцна, б1аьргех даккхийра мелчу хин т1адамаш а оьгуш, Бауддина х1ара йиш лекхнарг?


Йитахьа со, сан дика ваша,
Чеха ма ехьа со, сан хаза ваша,
Мел хала дуьйцу х1ара дуьне дитар,
И санна, хала ду беза нах бита.
Йитахьа со, сан дика ваша,
Чеха ма ехьа со, сан хаза ваша,
Мел хала дуьйцу са дег1аха къастар
И санна, хала ду беза нах бита.
Йитахьа со, сан дика дада,
Хьийза ма ехьа со, сан хаза дада,
Наний, бер къастар мел хала дуьйцу,
И санна, хала ду тхойшинна къаста.
Йитахьа со, сан дика нана,
Чеха ма ехьа со, сан хаза нана,
Дог лоцуш кхетта дош мел хала дуьйцу,
Иштта чевнаш ю тхойшинна йийраш.
Ахь бохург вай дича, сайн нахаха йолу,
Ахь бохург ца дича, хьоьха со йолу,
Х1инца х1ун де аса, нана ялариг?
Хьох дагаюьйлуш ю, нана ялариг.
Ц1е яьлла ма яьлла шийлачу кийра,
Боьссина бала хьаьвзинчу ва коьрте...
1алур яц ва хьуна, дег1ах са къастталц,
1алур яц ва хьуна, хьоьца со ца хилча.

И йиш ша лекхна яьлча, мохь тоьхна йилхина, Бауддига ша цаяхийтар ла ца делла, дуучу х1уманах мотт ца тухуш, Кулсума ца даьккхира де а, буьйса а?..

Бауддис ца элира, шен расхачу динахь, шена т1ехьа а хаийна, ша Кулсум ядийна вог1уш:

- Кулсум, хьан нахах яларх шек ма ялахьа, со ву-кх хьуна хьуна веззачу тайпана вайшиъ даллалц, - аьлла?

Цо и аьлча, Кулсума, Баудди къевллина т1ехьахула мара а вуллуш, ца элира:

- Баудди! Хьуо цу тайпана ахьа хир ву моттийтина дела йог1ий со-м хьоьга, цундела везий суна-м хьо х1инца хьалхалерчул а дукха, - аьлла?

Тховсалерчу кху 1аьнан шийлачу буса Кулсуман да Асхьаб ц1е лато дечиг дан а, я шайн буг1анашка хьажа а кхин ара ца велира. Кулсум, г1ора а йина, къажа а къежна 1уьллура. Иштта и 1уьллуш 1уьйран ламазна араваьллачу Асхьабана карийра, Кулсум шена евзича, цуьнан бос байра, цунах къахетта, цуьнан дог лаза а доладелира, амма ц1еххьана ша Бауддига Кулсум яхча мегар а дац, ц1а а юьтур яц аьлла, биъна дуй дага а беъна, Асхьаба, чехка шайн чу а иккхина, шен ший а к1ант хьала а г1аттийна, Кулсум ядийна лулара шайн нуц волчу яьхьира. Дийнах дикка хан яьлча, Кулсум, лийча а йина, кхеран невцо д1а а йоьллира, тезет а лелийра. Кулсумна т1аьхьа нехан хийра зударий белхахь а, кхуьнан дестей, йижарий ца боьлхура, Асхьабах а, шайн воккхахволчу к1антах а кхоьруш.

Кулсум йитина Баудди, цхьайолчу заманна холчах1оьттинехь а, т1аьхьо меттавеара...




ЛАМАНАН ХЬОСТАНАШ
(Яцйина)

..Ламанхочун амал санна,
Онда хуьлда аьтту куьг!
Хуьлда комаьршонах дуьзна,
Доттаг1а, хьан аьрруниг!

Цу шаьлтанан диттал ч1ог1а
Ира хуьлда марг1ал мотт!
Цунах вай дош ала дог1у:
Мотт ца луьйчохь вай х1ун до?

Хезний шуна: Ломахь ютту
Ч1аг1онна и лекха б1ов:
Бухахь - шуьйра,
Лакхахь - готта,
Тахна а и ч1ог1а тов!

Хезний хьуна: ширчу пхьеро
Муха бина б1аьвнан го?
Хьоькхуш, шарбеш х1ора кхера
Биллина шен метта цо.

Хьан дош хир ду дешийн меха,
Ахь са диллахь цунна чу!
Даим дагах кхеташ нехан,
Б1ешарахь и дехар ду!

Шен дешан да воцуш мел верг
Куйнан да вац хьуна шен!
Даим сема латтаде лерг,
Б1аьрг а сирла латтабе!

Тоьпан дашший, говза дошший
Дайша нийсса лерина.
Шаьлтане ца хададелларг,
Дайша дашца дерина.

Бахам байна меттиг хилахь,
Ма хеталахь цкъа а къен.
Къен ву хьуна сий, эхь дайнарг,
Наь1алт хуьлда дена шен!

Ен бухахь дерг 1айганий бен,
К1ежтийсарх цо, хуур дад.
Воьлуш дийцарх, дагахь дерг шен
К1иллочо хоуьйтур дац!

Басех хахкабелла кхера,
Буххе кхаччалц, соцур бац.
Къерачу къуьнан куьйгаш т1ера
Эхь Органе ц1анлур дац!

К1илло стагах хьакъ ду кхарда,
Массанхьа - чохь, урамехь.
Хьайн сий жимчохь дуьйна ларде,
Бедар – ц1ена йоллушехь.

Аьрру куйга кад а лаций,
Дуьхьалвала хьешана.
Аьтту буйна тур а эций,
Вала дуьхьал мостаг1на!

Дег1ехь ницкъ сов болчу цхьамма,
Ша санна, цхьаъ эшаво.
Хьекъал долчо, г1ортахь жимма,
Эзарнах а х1оз ма бо.

Гома дечиг-м нисъен ярий,
Хьаькхча ирчу дагарца!
Ткъа 1овдалниг, витахь даррехь,
Ша коша д1авиллалца!

Б1ег1анган дог кийрахь лелош,
Болат-шаьлта йоьхкучул,
Дог болатан хилар тоьлу,
Шаьлта дечган тоьлу цул!..
Показать полностью..
21 дек 2015 в 10:05  |  Комментировать
Понравилось 3 людям
Мне нравится
3
БАУДДИ
(Харц яхьах лаьцна <дацдина> дийцар)

Тховса мох балале маьрк1ажан хенахь, жимчу к1отарарчу Мусин Баудди волчу сакъера дукха кегий нах гулбеллера. Дикка сакъийрира цара, кар-кара эцарца дечиган пондар а лоькхуш. Т1аккха цхьана накъостехь ловзо кехаташ а карийна, касоварех ловзуш а дикка 1ийра х1орш. Царах ловза к1ордийча, уьш, кар-кара оьцуш, хабарш дийца хевшира. Х1орш хабарш дуьйцуш 1аш жимчу Кулсума, шортта йоьхь а кхерзина, йоккха сискал а йина, кхарна яа х1ума а елира. Х1орш шен «марвежарий» хиларе терра, кхарна х1оранна - «к1ант» - бохуш, елаелла хилла, шега балу там а бина, Кулсум, дехьа чу а яхана, аг1ор елира. Цул т1аьхьа дукха зама ялале, кху х1усаман да Бауддий, Ахьъяд, Далхьад боху цуьнан ши доттаг1ий воцург, кхиболу кегий нах, тховса хьоькхуш болу мох сацахь, кхана дечиге даха деза шайн аьлла, шайн-шайн ц1а а бахна, х1ара кхо доттаг1а цхьаьна а висна, цхьацца къамелаш деш 1аш, наха жима волуш дуьйна а «иэхь ца хеташ вуй», «т1ахъаьлла стаг вуй» олуш волу 23 шо кхаьчна Ахьъяд:

- Баудди! - аьлла вистхилира.

- Х1ун бах ахь? - аьлла, Бауддис, шайн поппаран ц1енкъа туй а кхоьссина, шен х1инцца дала тохаделлачу мекха т1е а кхочуьйтуш, шен жимчу бета т1е куьг хьаькхча:

- Тхойша х1унда веарий тховса хьо волчу? - аьлла, Ахьъяд юха а вистхилира.

- Схьадийцахьа шаьш деъна г1уллакх, х1ун ду и? - аьлла, Баудди вистхилча, Ахьъяда шен къамел д1адолийра:

- Баудди, дагадог1ий хьуна, вай х1инцца, цхьа к1ира хьалха орца, к1отара синкъераме а дахана, цигахь дика зудаберашца са а къийрина, г1еххьа хилла маларан кеп а йолуш, х1инца кху чохь волчу вай кхаамма цхьа барт бар?

- дог1у суна-м и дага, Ахьъяд, - аьллачу Бауддин бос байра, цуьнан сибато цу бинчу бартана и реза цахилар хоуьйтура.

Нара т1ерачу ц1енчу истанга т1е, ши куьг коьрта к1ел дуьллуш, аркъал вижина 1уьллучу Далхьада, шен шога шуьйра юьхь цкъа ела а къажийна, хьала а айавелла, шен хийрачу, яккхийчу цергашна юккъехула, нийсалла кхуссуш санна, дахдеш туй кхоьссира, и туй не1арна юххехь лаьттачу лохачу ц1естан г1умг1анан бухах кхийтира.

- Вай, вешан зударий а битина, цу синкъерамехь ваьш кхаамма сакъийрина кхо йо1 яло т1аьхьадовла ч1аг1о йирий, Баудди? - аьлла, Ахьъяд юха а вистхилча, ойлаеш ладоьг1уш 1ачу Бауддис:

- Йира, дера, - аьлла, охьа а таь1аш, шен корта схьалецира.

- Йира, дера. Вай цу буса, эвлаяэх, кхетта лаьттачу баттах, вешан ворданна йоьжна хиллачу говрах а т1ехь дуйнаш а бууш, ч1аг1о а ма йира. Шозлаг1чу дийнахь оцу 1уьллучу Далхьада а, аса а тхаьшшиннан зударий бита а ма битира,.. - аьлла, Ахьъяда, цкъа соцунг1а а хилла, юха а шен къамел д1адолийра: Х1инца тховса а ахьа хьайн зуда ца йитахь, ахьа тхойшинна бинарг тешнабехк а бу, т1е хьо, тхойшиъ 1овдал хеташ, тхойшиннах воьлуш а ву.

- Ахьъяд! Со шуьшинна тешнабехк бан а ца г1иртина, я шуьшиннах вела г1ерташ а, воьлуш а ца лела. Кхин стаг вацахь а, сайн дош кхочушдалла стаг воцуш а ца 1ийна со... Бакъду, х1инццалц схьа, вай и барт бичхьана, цу сайн зудчух Кулсумах къахеташ 1ийна со, х1унда?.. И соьга еъчахьана, иза цуьнан наха шайн ц1а цайитарна а, юьтург цахиларна а, шуьшинна ма-хаъара, и соьга еъча мегар а дац, ц1а а юьтур яц аьлла, цуьнан воккхахволчу вашас а, дас а дуйнаш биъна дела... Ахьъяд, со, аша шаьш гуттар а мА-аллара, адамах атта дог лозуш ву... Иштта сайн дог лазарна 1ийна-кх со и сайн зуда ца юьтуш. Зуда йита-м х1умма а хала дац... Х1е, схьайоьл цкъа! - аьлла, Бауддис дехьачу аг1ор яьллачу шен зудчуьнга Кулсуме мохь тоьхча:

- Тхойшиъ чохь волуш-м дийр дац ахь и г1уллакх,- аьлла, Ахьъяд, Далхьад хьалаиккхира.

- Валлах1 дера дийр ду-кх, шуьшиъ теш а волуш-м, аьллачу Бауддис юха а мохь туьйхира: - Хьо схьайог1ий? - аьлла.

Набарх иккхина Кулсум, чуьрчу шен «марвежарийн» юьхьна ела а къежаш, меллаша не1арх чоьхьа а яьлла:

- Х1ун элира аша? - аьлла, шен коьртара к1айн йовлакх тодан х1оьттира.

1аьржа б1агор б1аьргашна хьаьвзина, «тешнабехк бина» боху дош мелчу ц1ен сара хилла, массо а пхенах чекхболуш, оьг1азвахна волу Баудди вистхилира:

- Ахьъяд!.. Далхьад!.. Шуьшиъ а, т1ера Дела а теш волуш, сайна хьарам а еш, нахана хьанал а еш, исс елахь - иссс, эзар елахь - эзар а ц1е тосуш, и лаьтта Кулсум йити ас.

- Вай! Вай Дела! - аьлла, Кулсуман шийла мохь белира.

Бехказлонна делахь а, я боккъалла а халахеташ делахь а - «В-ай! В-ай! Ма аьллахь! Ма аьллахь!» - аьлла, Далхьад, Ахьъяд хьалаиккхира. Не1арехь лаьтта Кулсум, ц1ийбина цхьамза 1оьттина дагах чекхбаьккхича санна, ягийнера, иза: «Ма... ма... ма... ма алахьа!» - олуш, ша лаьттачохь охьалахъяла йоьлча, т1ехьаьддачу Ахьъядий, Далхьадий схьалецира.

- Вай, нана! Ас х1ун дийр ду? - аьлла, Кулсума цкъа шен жима корта Ахьъядан белша т1е бижийра, дог к1аддала а доьлла. «Х1окху минотехь меттахь ца хилахь, т1аьхьа цхьа бохам хир бу-кх сунна», - аьлча санна, Кулсум, ша г1ортарна делахь а, жимма метта а еъна: «Бегаш бора алийша! Бегаш бора алийша!» - аьлла, Далхьадна т1екхийтира.

- В-ай, собардехьа, Кулсум, стаг яц хьо? Сел йохий ма хьовзахьа, цо-м ша д1а бахарий, - аьлла, Далхьад вистхилча, Кулсум, дикка г1оле хуьлуш, оццу меттехь жимма меттаян йолаелира. Амма, шегара цхьа дикка дика болх баьлча санна, шех цхьа къонаха хилча санна, жимма деган токхо а йолуш, цхьана аг1ор, шена Кулсум дукхаезарна, цунах къа а хеташ, мерак1ел каетташ 1ан Баудди:

- Далхьад! Ахь хьаштдоцург дуьйцу. Стенна лейо ахь иза, г1уллакх д1адаьлча?.. Кулсум, Далхьада бохург хьуна тамана бохуш ду... Хаалахь, тховса дуьйна хьо сан зуда йоцийла,.. - аьлла вистхилира.

Кулсуман хиэда герга дахана деган пхенаш адаман б1аьрга ма гойла, оццу меттехь Кулсумна хеттарг, цуьнан кийра яьлла ц1е адаман синна ма хаалойла. Мел холчу х1оьттинера иза! Ца хаьа, Кулсум оццу меттехь, 1ай довхачу ц1а чу деъна ло санна, ешна д1а х1унда ца елира. Ца хаьа, Кулсум оццу меттехь, ц1ерга тесна не1аран мача санна, хебна д1а х1унда ца елира. Бакъду, Кулсум цу тайпана х1аллакьхуьлуш к1ел ца йиснехь а, цуьнан дег1ерчу пхенаш чухула, тулг1и тухуш, довха ц1ий доладелира, цуьнан кийрара жима дог цуьнан шуьйрачу некхах чухула лета доладелира, цуьнан готтачу хьажа т1ехь 1охку пхенаш кхехкарна алсамдевлла, цуьнан жима корта лаза а баьккхира. Кулсум, са а ца тохаделла, чохь болчу шен «марвежарех» иэхь-бехк а дайина:

- Ма алахьа со йити! Ма йитахьа со, хьайх а йоккхуш! Ас х1ун дан деза? Со хьанна т1ета1а еза? Ахьа-м, хьуо суна г1о эшначу меттехь сан ваша хилла д1ах1уттур ву, бехира соьга! Ахьа-х, сан дог ца эшош, хьайн цхьа меже яккхийта реза хир ву, бехира соьга!.. Со-х цхьа г1ийла буо дара, дестечунна хьалха кхиъна. Ма кхоссахьа со д1а, ма ехьа со х1аллак! Ма ехьа со х1аллак! Ас х1ун дийр ду? - аьлла, Кулсум шех хьаьрчича, Бауддин хьалхе дуьйна а кхунна лозу дог лазарна алсамдаьллехь а, шен дош, ша шен доттаг1ашка дийр ду аьлларг кхочуш ца дича вер вац ша аьлла хеташ, ша бина барт х1ора денна бохург санна т1ех ца беттийта, Баудди, Кулсум йита хьовха, шен ц1ийнах ц1е йилла а реза вара, нохчийн 1адата юкъахь ша кхиарна. Цо, шех хьаьрчинчу Кулсуман куьйгаш шен кочара д1а а дохуш, элира:

- Кулсум, ахь сатоха, хьуна кху г1уллакхах хало а ма хила, х1ара иштта яздина хилла вай кхоьллинчу Дала. Х1инца хьо суна де-буьйса ца лоьруш коча хьерчарх, хьо хьайн адамалла дицдина суна дукха елхарх, вайшиннан г1уллакх д1адаьлла даьлла, иза кхин... юхадерза йиш йоцуш ду.

Бауддис шен кочара ша д1аяккхарх, Кулсум цунна, ч1ог1а дехар а деш, коча хьерчара, амма Баудди т1улгал а ч1аг1велла ваьллера.

- Хир дад!.. Хир дац! - аьллий ас хьоьга? Иза кхин юха хир доцуш ду-кх, витахьа со! - аьлла, Баудди, шен карара Кулсум ц1енкъа а кхуссуш, хьалаиккхира, бертал йоьжна Кулсум, жимма 1ийна, хьалаайаелира, цуьнан беснеш т1ехь дукха елхарна б1аьргех ихначу хих хилла хьоькхнаш яра, и 1иллинчу меттехь, поппаран ц1енкъахь къаьсташ гуш цуьнан билхинчу б1аьргаша г1еххьа яшийна меттиг яра. Хьалаиккхина Кулсум ч1ог1а кхераелла яра; цуьнан дег1, арахь хьийзочу буьрсачу дарцана а доцуш, тховса хиллачу бохамна ч1ог1а эгош дара, до халла къурдаш дора, цо Бауддига дух-духа а дехарш дахь а, цунна хаа-м хаьара, Бауддис цкъа ша аьлларг атта дохор доцийла. Делахь а Кулсумна хетарг адам гуттар а цхьанаэшарехь ца латтар дара. Кулсум, т1аьххьара а ша дог диллича, охьахиъна, жимма елха а йилхина, йистхилира:

- Ц1а яха меттиг бацара-кх сан. Хьайн зуда ца яхь а, кху хьайн декъа т1ехь мукъана а йитахьа со, - олуш, Кулсум шен кара йожа юха а т1ехьаьдча, Баудди, иза шен карара меллаша нара т1е охьа а кхуссуш, цкъа ирахь лаьтташ волчу Ахьъядей, Далхьадей а хьаьжна, вистхилира:

- Кулсум! Хьо сан тхов к1ел 1ийча, ахьа дуу долу сайн ялта доккха х1ума хеташший, хьо кху тхов к1ел 1ар тамаша хеташший-м ца боху аса... хьо кху тхов к1ел ма-сеццинехь, наха ас хьо йитина яц эр ду-кх.

Шена сил а дукха везаш волчу Бауддис и шега аьлларг лан кийра боцу Кулсум:

- Делахь!.. Делахь ахь со, тилийна, 1ехийна, ялийна Хилла-кх! Со... Хьуна со кийрахь дог доцуш, цхьа 1овдал ю моьттина-кх, хьуна со атта хеташ хилла-кх! - аьлла, араиккхира. Ахьъяд, Далхьад, леррина Бауддига а хьаьжна:

- Хьаштдоцург ду-кх х1ара! - аьлла вистхилира, шайн дагахь кхин доллушехь...

...Арахь луьра хьийзош дарц дара, и хьийзадора цкъа дуткъачу озаца, т1аккха стоммачу озаца, борз санна, уг1уш, уьдучу шийлачу мохо; иштта хьийзочу буьрсачу дарцехула, дег1ах шийла хьацар детташ, кийра ша биллина, кху юьртан боккхачу ураман новкъахула, мохо нехан серийн а, аннийн а кертех а етташ, гор а етташ, ц1а а еъна, х1инца т1едеттачу дарца к1ел, йогуш лампин серло гучу шайн жимчу кора к1ел, учи т1ехь 1уьллуш яра-кх Бауддин зуда и Кулсум, наггахь садо1уш а, ца до1уш а.

Кулсуман да Асхьаб, тохара хьалха санна, кора т1е веъна, цкъа ара а хьаьжна, йовхарш а тухуш, меллаша шайн лоха не1 а йоьллуш, ара а ваьлла, хьоькхучу дарцана ша т1екхоьллинчу шен кхекхан кетарх а хьерчаш, шайн ханнийн божалан не1аре а вахна, шайн буг1анашка хьежа велира.

Х1инцца Асхьаб, буг1анашка хьаьжна а ваьлла, чувог1уш, цунна учахь 1уьллу шен йо1 Кулсум гур ю, цо чуьра Кулсуман йоккхахйолу йиша а, Кулсуман десте ларалуш йолу Човка а сама а яьккхина, Кулсум чу юьгур ю. Т1аккха, йоккха ц1е а латаяйтина, Кулсуман дег1ана парг1ато, г1оле лоьхуш, уьш дика хьийзар бу, т1аккха Кулсума эр ду: «Х1ун дийр дара-техьа ас, сайн шу а ца хиллехь? Лийр яра-кх со цу дарцехь, цу шелехь тховса йиснехьара. Ма дика ду-кх шу сан долуш! Ас шаьш бохург ца динехь а, со шайн хиларе терра, 1алашйо-кх аш».

Х1ан-х1а, х1инца шайн бежнашка а хьаьжна, вог1учу Асхьабана х1ара ца го, цо-м х1ара, шена гинехьара, чу юьгур ярий, х1ара шен йо1 хиларе терра. Х1ара не1арна гена 1илларна а, кхуьнан когашкахь хьаладоьттина даьккхина 1уьллуш жимма дечиг хиларна а, Асхьабана х1ара ца гин, иза, меллаша шайн не1 а йиллина, чуваха.

Вахча х1ун ду Асхьаб х1инца, х1ара а ца гуш, чу, дукха ца хьелуш, аравала а мегий, шайн чохь товханахь йогуш йолу ц1е лахъяларна, иза юха лато кху Кулсуман когашкара дечиг дахьа. Х1ара шена иштта ирчачу буса арахь, наха дохийначу дагца 1уьллуш гича, Асхьабана, ша х1ара Бауддига яхча ц1а юьтур яц аьлла, дуй биънехь а, мел хала хетар ду, мел дог лозур ду цуьнан кху Кулсумах, х1ара шен ц1ийх яьлла, шен доьзалхо хиларе терра.

Х1унда йитира теша Бауддис шен зуда Кулсум? Х1унда яьккхира-теша цо жима Кулсум шех?
Показать полностью..
21 дек 2015 в 10:04  |  Комментировать
Понравилось 3 людям
Мне нравится
3
НОХЧИЙН Г1ИЛЛАКХ-ОЬЗДАНГАЛЛА.

II дакъа



НОХЧИЙН КЪОМАН ОЬЗДАНГАЛЛИН КОЬРТА
МЕХАЛЛАШ

( 4-г1а аг1о)

«Къонах» боху кхетам гуттар а цхьана хьолехь х1оьттина лаьттина бац. Зама хийцаяларца хийцабелла цуьнан чулацам а. Иза дика го нохчийн халкъан турпалаллин иллеш доьшуш.

Иштта, ша кхоьллинчу замане диллича, уггаре а ширачарах долчу «Жоьрабабин к1ентан а, ямартчу Манцин а иллехь» къонахчо къуьйсург шен бакъо, шен нийсо ю. Шена т1ете1очу харцонна къера а ца хуьлуш, шен г1уллакх дан доьналла а, майралла а йолуш хилар - и ю оцу иллехь гучуйолу къонахчун коьрта билгало. Цуьнца цхьаьна – доттаг1чунна тешаме хилар а. И билгалонаш дика ган а гойту Жоьрабабин к1анта ша х1аллакван а, шен «мерза езар» д1аяккха а дуьхьалваьллачу ямартчу Манцех, туьйранийн турпалхочух 1аьржачу Хожех леташ, цаьрца къуьйсуш.

Хетарехь, цул мелла а т1аьхьа кхоьллинчу «Зайтан Шихмирзин иллехь» къонах кхечу кепара го вайна. Иза хийрачу махкахь (таркхойн Шовхал волчохь) шен дахарна кхерамечу къовсамехь дакъалоцуш ву. Кхузза т1ейоуьйту тайп-тайпанчу къаьмнех болчу к1енташна таркхойн Шовхала шен йо1, кад а боуьйтуш, дин маса болчо, герз нийса тухучо, зуда тешаме йолчо д1амала олий. Кхуззе а Зайтан Шихмирзас д1амолу кад, цхьамма а ца молуш соцунг1а хилча (кад д1а а мелла, къовсамехь эшнарг вуьйш хилла). Молу, шена уллохь 1ачеран сий лахдан а ца г1ерташ, г1иллакхе дешнаш а олий:


Шул хьуьнарна тола х1ума дацахь а,
К1ентийн маршонна молу ша...

Цо иштта бахахь а, кхаа къовсамехь тулу Шихмирза. Гуш ма-хиллара, къонахчун васт кхуллуш, илланчас билгалйоху цуьнан амалш: маса дин болуш, топ нийса тухуш, зуда тешаме йолуш («Ах стаг зудчо во», - олуш ду халкъалахь), нахана юккъехь лела хууш, г1иллакхе хилар.

Таркхойн Шовхал волчохь нохчийн къонахчо лардийриг шениг хилла да 1аш, шен къоман сий а ду. Х1унда аьлча, цигахь цо цхьа юьхь1аьржо йинехь, Кавказан къаьмнашлахь «Шихмирзас» ца олуш, «нохчочо ледарло ялийтина» эр дара. Бакъду, оцу къовсамехь (таханлерчу спортан къийсадаларех тера болчу) дакъа ца лаьцнехь а, кхин галдолуш х1ума-м дацара Шихмирзин шен а, нохчийн къоман а. Кхузахь турпалхочо шен лаамехь дакъалоцу Шовхалан ловзарехь а, цо т1едожочу хьелашна реза а хуьлий.

Цунах мелла а къаьсташ ю «Баьчча Балух долчу илли» т1ехь къонахчунна т1ех1оьттина киртиг. Нахана т1е харцо тоьттучу элана дуьхьал г1оттий, и воь Балус. Кхузахь билгалдаккха деза, халкъан юкъара бала д1аойуш велахь а, къонах шен къийсамехь цхьалха хилар.
Ткъа кхечу иллин турпалхо Адин Сурхо цхьалха вац, иза халкъан тхьамда санна дуьхьал х1утту вайна. Бакъволчу къонахчун ша-тайпа амалш гойту оцу иллехь Адин Сурхос. И турпалхо хьалхе езаш, нахана хьалхавала лууш стаг вац. Иза юьртан тхьамданашна шайна дагавог1у:


Дин дика ва беца цу Адин ва Сурхон,
Герз дика ва деца цу Адин ва Сурхон,
И Сурхо воьхур вай Сурхо винчу цу нене...

Иштта Сурхон нене к1ант воьху юьртан тхьамданаша. Нанас вала а ло иза царна:


Дег1аха мерза са цара хьайга ва дехахь,
Ахь даккхий д1алолахь дег1аха мерза са...

И дан ша реза хилар юьртахошка олу Сурхос, амма царна хьалхавала сих ца ло иза, и мел жоьпалла дуйла хууш. Х1унда аьлча, кхунах, кхуо боккхучу когах, олучу дашах а доьзна ду оцу нехан хиндерг, тарло уьш а, х1ара а х1аллакьхила, тарло толаме кхача а. Цундела церан Мусостаца къовсаме бовла лаам мел ч1ог1а бу хьожуш, цо г1иллакхехь олу:


Ма довла дакъаза, х1ай юьртан тхьамданаш,
Вежарий дукха бу цу эла Мусостан,
Ша ваьхьар вуй-техьа
Мусостан олалла дожийна дерзадан?..

Амма юьртахойн лаам ч1ог1а буйла а, ша царна билггал оьшуш вуйла а хиъча, реза хуьлий, хьалхаволу Адин Сурхо.

Оцу иллехь гойтучу къонахчун мехала амалш билгалйохур вай:

- шега дехар дича бен нахана хьалха цавалар, ша т1елоцучун доккха жоьпалла гар;
- ненан лаамна т1ехь хилар;
- халкъан юкъара бала д1аайа, са д1адала а кийча хилар;
- ша-шех тоам бина, сонта, кура цахилар;
- собаре а, амма эшча каде а, майра а, доьналле а хилар

Иштта амалш йолуш хила везаш хилла оцу заманахьлера къонах.

Къонахчун сибаташ дуьйцуш, тайп-тайпана произведенеш кхоьллина нохчийн яздархоша. Тхуна хетарехь, царах тоьлларг Сулейманов Ахьмада язйинарг ю. Цу т1ехь шел хьалха цхьамма а ца динчу кепара «къонах» бохучу кхетаман маь1на до цо:


«Къонаха мила ву? И меллалц веха?» -
Хоьттура соьга ахь тойнехь 1аш вай.
Дерриг а дуьне ду къонахчун меха!
Х1ара дуьне-м къонахийн белшашт1ехь дай.

Ламанца дин лелац, ца хилча ленаш,
Уьш кхачаделлачохь соцуш бу дин...
Иштта бу къонахий, х1ар дуьне латтош,
Къонахий д1абевлча - духур ду и...

...Терзан т1е ца дуьллу цо деший, даьхний,
Халонехь хадочехь хьуьнаран мах.
Ахдуьне мах болу шен корта буьллу,
Вайн маршо ларъечохь саг1а до шех.

Къонахийн собар ду лекха лам баккхал,
Собар ду сов доккха, кхача ца луш!
Къонахийн и собар кхачийча-м, боккъал,
Х1ар маьлхан вайн дуьне духур ма ду!..

Х1окху стихотворенехь вайна билгалволу къонах - иза цхьана къоман, цхьана мехкан г1уллакхаш кхочушдина ца Iаш, х1окху дерриге дуьненан г1уллакх а, дола а дан г1ерташ, цуьнан г1айг1анаш айа, шен дахар д1адала («саг1а до шех») кийча стаг ву.

И стихотворени кхоьллина зама - зарратан (атоман) а, кхитайпа а кхераме герз 1а1ар, 1алам талхор, керл-керла цамгарш яржар бахьанехь латта х1аллакьхиларан зила т1е кхачийна, дуьненан а кхоллам цхьадолчу адамийи лаамах боьзна болу вай деха зама ю. Цундела бакъволу къонах цхьана мехкан дозанашкахь соьцур вац, иза дуьненна а пайде хила хьакъ ву. Лаьтта т1ехь миччахь елахь а, харцо цунах хьакхалуш хила еза, иза эшо, нийсо меттах1отто цо шен хирг дан а деза.

Х1окху стихотворенехь кхузза хьахадо «дуьне дохар», иза къонахашца дузуш. «Х1ара дуьне-м къонахийн белшаш тiехь дай», - бохург, цхьана аг1ор, поэтически метафора (хаздина, дестийна аьлла дош) а ю. Амма, цуьнца цхьаьна, кхузахь доккха философски маь1на а ду: дахаран терза дикчу наха, оьздачу наха - къонахаша, вуон сов ца долуьйтуш, харцо ца толуьйтуш, нийса ца латтадахь, Дала шен оьг1азло т1еелхорна кхерам бу.

Бусалба дин халкъан кхетамехь ч1аг1даларца мелла а хийцабелира «къонах» дешан чулацам. Хьалха сийлахь хетта цхьадолу г1уллакх исламан серлонехь сийсаза хилар гучуделира. Масала, х1онце эхар. Яц «к1айн», «1аьржий» х1онц... Ший а 1аьржа ю, хьарам йолу дела. Шен доцчу х1уманна т1екховдар, х1уъу бахьана делахь а, мел ч1ог1а и хаздан г1ортахь а, - къола ду. Ткъа иза даккхийчарах къа а ду, Делах тешаш волчу стага лелон йиш йолуш х1ума а дац.

Бакъболу къонахий хилла вайнахана юкъахь баьхна устазаш. Нах динна т1еберзош, церан дегнаш ц1андеш, Делан дуьхьа къахьегна цара, шайн дог1мийн лаамаш бихкина, царна аьтто ца лоьхуш. Церан беркате кхетаман болх бахьанехь, 1еса г1иллакхаш дуьтуш, 1оттабаккхамаш жимлуш, цхьана барте дог1уш хилла нохчийн халкъ. Амма хийрачу къаьмнийн 1едалша хадийна церан и хьанала къинхьегам.

Билгалдаккха деза, вайнехан устазаша нахана юккъехь серлонан, хьехаман болх бина ца 1аш, оьшучу хенахь вайн иллешкахь буьйцучу турпалхойн коьрта амалш гучуйохуш а хилла - майралла, доьналла, т1еман говзалла... Масала, Шайх-Мансур хьехамча, дин даржорхо хилла ца 1аш, б1обаьчча а хилла; Шемалан наиб хилла Сесанара Ташу-Хьаьжа; шайн доцу латтанаш д1алоьцуш, вайнахана ницкъ бечу г1алаг1азкхашца гуттар а т1амца къийсам латтийна Шайх-Денис; Г1ойт1ахь деникинхошца хиллачу т1амехь куьйгалла деш хилла Ибрах1им-Хьаьжа; советан 1едална дуьхьал шен мурдашца цхьаьна къийсам латтийна Хошкалдарчу Юсуп-Хьаьжас...

Амма вайн иллийн турпалхойн санна т1емаш бар, толамаш бахар коьрта 1алашо ца хилла устазийн, вовшашца йохье буьйлуш, нахалахь шайн ц1е д1аяхийта г1ерташ а ца Хилла уьш. Церан 1алашо, церан некъ кхин хилла. Цунах лаьцна мелла а дуьззина вай дуьйцур ду жимма т1аьхьа. Ткъа х1ара къамел д1адерзош билгалдан лаьа: «къонах» боху кхетам 1аламат мехала бу т1екхуьу т1аьхье оьзда, хьекъале хьалакхиорехь. Иза х1ора беран, жимчу стеган дагчохь хила а беза. Х1ора нохчо, ша дуьненахь мел веха, кхийда а веза
«къонах» ц1е йолчу сийлахьчу лакхалле.
Показать полностью..
21 дек 2015 в 10:03  |  Комментировать
Понравилось 4 людям
Мне нравится
4
НОХЧИЙН Г1ИЛЛАКХ-ОЬЗДАНГАЛЛА.

II дакъа



НОХЧИЙН КЪОМАН ОЬЗДАНГАЛЛИН КОЬРТА
МЕХАЛЛАШ

( 3-г1а аг1о)


Харц яхь бахьанехь, наха цхьамма т1ехтохам бича, нахах эхь хетий, мацах цхьаьннан карах цхьаъ веллера олий, тухий, куьгбехке воцу, маьрша стаг вуьйш меттигаш а нисло вайн дахарехь. Амма нахах эхь а хетта, и зулам дале хьалха Делах эхь хета деза: Дала доьхкуш ма ду бехк боцуш зуда йитар, я куьгбехке воду стаг ч1ирана виэр.

Харц йохьан къеггина долу масал дара масех шо хьалха цхьана дикчу г1уллакхна ахчанаш тасийта вовшахтоьхначу телемарафонехь хилларг. Дика д1адоьдуш дара саг1ийна х1ума ялар, нах вовшашца йохье а буьйлуш. Ехха раг1 х1оьттинера ахча чу тосучу яьшки т1екхача г1ертачу нехан. Амма телетрансляци чекх а яьлла, камераш болх бечуьра севцча, и раг1, хила а ца хилча санна, д1асаелира. Шаьш махкана гойтуш хилча ахча дала реза хилларш, и «гуш доцу» саг1а дала лаам болуш бацара.

Харц йохьана уллохь ю хьаг1. Иза а къовсавалар ду, ша къовсавеллачунна вуон болх хила лаарца къовсавалар: иза шел тоьлча, и лан оьздангалла йоцуш, цунна тешнабехк бан а, харц цiе кхолла а, х1уъу дан а кийча а волуш. Гуш ду иза стеган амалехь 1аламат доккха сакхат а, доккха къа а хилар. Делан Элчас - Делера Салам-Маршалла Хуьлда Цунна аьлла: «Хьог1о ягайо шун 1амалш»

Кху дуьненахь дуьххьара хьаг1 гучуялар Къабила шен ваша Х1абил верца хилла. Цо ца лайна Х1абилан саг1а Дала т1еэцар а, шайн дена иза дукхавезар а. Ойла ц1ан а йина, нисваларан метта, цо шен дог д1ало вешица йолчу хьог1ана. Х1етахь дуьйна адамашна юкъахь даккхийчу зуламийн бахьана хилла еха хьаг1.

«Яхь», «хьагь» боху кхетамаш, дуьхь-дуьхьалара маь1на долуш белахь а, мелла а вовшашца з1е йолуш а бу. Цу шиннан а бухахь - къовсавалар ду. Цундела
стаг гуттар а сема хила веза шен яхь хьог1е ца йоьрзуьйтуш, шен лаамера шайт1анан лааме ца волуш (ткъа хьаг1 - шайтiанан лаам бу). Коьрта долчунна, и ца хилийта лоцуш хилла хьалха къонахаша шайна оьздангаллин хехой.

Бакъ а долуш, яхь вайн къоман дахарехь кхетош кхиоран мехала г1уллакх кхочушдеш хилла, къаьсттина вайнаха бусалба дин т1еэцале хьалха. Иза къоман дахаран диканан-вуонан терза вуонехьа ца то1уьйтуш, гуттар а дика аг1о еза лоттуьйтуш, ца хилча йиш йоцу хiума а хилла.

Амма бусалба дин к1оргга довзарца, бакъболу бусалба нах алсамбовларца, кхечаьрца къовса а велла деш долу диканаш д1адовла декхар ду. Боккъал Делах тешачу стага, цхьаьнцца а къовсам ца хилча а, я цхьанна а ца гича а бен а ца хеташ, Дала шена и т1едиллина долу дела дан деза дика гiуллакхаш. Цо иштта дийр а ду уьш, ша цхьа а стаг воцчу г1айри т1ехь нисвелча а, я дика масал эца, шеца йохье вала стаг шайна юкъахь воцчу, харцонна т1аьхьабазабеллачу нахана юккъе нисвелча а.

Иза дац «яхь» боху кхетам вайна юкъара д1абала беза бохург. Х1ан-х1а. Яхь Дала де боху дика г1уллакхаш Делан дуьхьа дарехь хила еза, оцу маь1нехь вайна юкъахь лела а еза.

Иштта, цхьанна а гайта а ца г1ерташ, я цхьаьнцца а йохье вуьйлуш воцуш, нахана пайде г1уллакхаш деш г1иллакх а хилла вайнехан: некъ боккхуш, т1ай туьллуш, шовда тодеш, дитт дуг1уш... Оцу тайпанчу г1уллакхах лаьцна дуьйцу поэта Арсанукаев Шайхис шен «Новкъахь» ц1е йолчу стихотворени тiехь:


Г1елвелла вог1у со,
Ткъа кийра - хьогалла богу.
Д1ахьаьжча:
Къена кхор.
Луьста гiа -
1индаг1а тайна.
Кхура к1ел ведар го,
Ткъа генах кхозуш бу чами.
Г1ант лаьтта, бохуш соь:
«Схьавола, сада1а хьайна!»
Т1евахна,
Шовданан хи мелла,
Кийра ас 1абий...
«Мила ву техьа и -
Х1оттийнарг кхузахь г1ант суна?
Шовдан т1е яхана,
Хи деънарг мила ю техьа?
Масаммо аьлла те,
Т1ехволуш,
Баркалла цунна?» - Ойлане хьоьжу со:
Адам дац гуш кертал дехьа.

Иштта, нахана шайн ц1е йовзийта а ца г1ерташ, г1уллакхаш дийраш бу ийман а, лаккхара оьздангалла а йолуш.
Вайн къоман оьздангаллехь йоккха меттиг д1алоцу къинхетамо. Адамашца а, ткъа иштта массо а гонахарчу садолчу х1уманца а къинхетаме хилар - стеган уггар а хьалхара декхар ду. Муьлххачу хьолехь стага шегара къизалла гайтар осалалла хилла.

Уггар а къинхетам хила йиш йоцучу меттехь – т1амехь я девнехь, - вовшийн виэн дуьхь-дуьхьал х1оьттинчу хенахь а, шина мостаг1чо хадо йиш йоцуш къинхетаман доза хилла - вовшашна шаьлтанаш ца 1иттар. Х1унда аьлча, тоьхна йина чов хала яц, иза ерза а тарло. Ткъа 1оьттина йина чов, ц1ий чухьовзар бахьанехь, дархочунна т1ех лазаме а, дахарна ч1ог1а кхераме а ю. Цундела вайн къоман оьздангалло дихкина хилла 1уттуш чов яр. «Шаьлта 1уттур яц къот1алг1а вина воцчо» - боху халкъан кицано.

Адамашца болу къинхетам вайн къоман юкъараллехь гучуболуш хилла буоберашца, жоьрахь бисинчу зударшца, ваша воцчу йишица, во1 воцчу деца, къеначу нахаца болчу лерамца. Иза вайна дика го нохчийн иллийн чулацам бевзича а: яхь йолчу к1енташа лаьллинчу реманах я кхитайпанчу к1айчу х1онцах доккхах долу дакъа вай лакхахь хьахийначу г1ийлачу нахана луш хилла цара.

Билгалдаккха деза: Делан бакъ дин - дерриге а адамех Дала бина къинхетам бу. «Шу вовшашца къинхетаме хилахь, Ша шуьца къинхетаме хир ву», - боху Дала шен сийлахьчу Къуръан чохь.

Къинхетам боьзна бу кхечу синмехаллица - комаьршаллица. Я кхечу аг1ор аьлча, комаьршалла - иза стеган къинхетам гучубаларан кепех цхьаъ ю. Ша «комаьрша» боху дош иза «ка (куьг) д1адаьстина (маьрша дитина) » бохург ду. Шен дерг, буй бина, къайла ца доккхуш, цунах нахана дакъа деш ву боху маь1на ду цу дешан. Стеган комаьршалла уггар хьалха шен чохь а, гергарчарна а, т1аккха лулахошна а гучуйолу. Лулахошца мегаш а, цаьрца комаьрша а хилар 1аламат деза лерина вайн дайша. Цундела кхоьллина цара иштта хьекъале кица: «Уллора лулахо тоьлу генарчу вешел».
Комаьршалла къаьсттина билгалйолу хьешана х1оттийначу шуьнехь. Х1усамден комаьршалла - иза шен ерг хьалха йиллар ю. Ткъа, Мамакаев Мохьмада ма-аллара, «сискалца и муьста берам догц1ена ахь хьалха биллахь» тоьар ду... И иштта делахь а, хьаша веъча, шен т1аьххьара уьстаг1 я бежана йийна а, шен яцахь йолчуьнгара юхалург ехна а, хьешан г1уллакх дан хьажар г1иллакх хилла нохчийн стеган.

Нохчийн х1усаман комаьршаллех кхечу поэта Сулейманов Ахьмада аьлла:


Цу кхерчарчу ц1арочул а,
Хьаша вохвеш йовхо луш,
Ю вайнехан комаьршалла,
Ду вайнехан оьзда дош.


Хьаша ларарх а, цуьнан йозаллех а вай кхул т1аьхьарчу декъехь а дуьйцур ду, кхузахь мелла а эр вай. Хьаша нохчаша генара мел хили ч1ог1а лоруш хилла, кхечу къомах хилча-м муххале а. «Мехкан воцу хьаша - иштта йоккхуш хилла генара веанчун ц1е. Иза ларвар, 1алашвар, цуьнан хьаште хьажар - иза т1евоьссинчу х1усаман ден хилла ца 1аш, оцу ерриг юьртан а г1уллакх хилла. Х1унда аьлча, мехкан воцчу хьешана т1е, лар ца веш, цхьа бохам кхачийтича, ерриге юьртана а иэхь хилла.

Хьешан йозалла гойтуш ду цкъа мацах вайн ламчохь хилла х1ара бакъдерг. Пхьа хьаьрчина цхьа стаг хилла ламчу веъна. Лорах баьхкина ч1ирхой т1аьхьакхиъна, цара т1ом а бина, и пхьа хьаьрчинарг т1евоьссинчу х1усамден к1ант вийна. Х1усамдас аьлла: «Хьаша ларвар шен декхар ду, х1окху сан хьешо вийначунна дуьхьал д1алара шаьш вийна к1ант». Иштта ч1ирах хьалхавитина х1усамдас шен хьаша.

Къаьмнаш къастош доцуш тосуш хилла нохчаша доттаг1алла. Иштта, вайн иллешкахь дуьйцу хийла ваша воцу цхьалха к1ант шена доттаг1а лаца аравалар а, иза кхечу къомах волчу стагана т1евоссар а.

Вай кхузахь хьахийначу «Г1ебартойн к1ентан илли» т1ехь жерочун жима к1ант, ша цхьалха волу дела, шена доттаг1а лаца Г1ебарта воьду. Цигахь оьздангаллица, къонахаллица ц1еяханчу Курсолтина т1е хьо цо ша арадаьккхина г1уллакх. Вукхо т1еоьцу кхуо кховдийна доттаг1алла. Шен оцу буса далийна нускал доллушехь, х1ара чохь а вуьтий, кхуьнан г1уллакхна ара а волу. Оцу буса Жерочун жима к1ант шен майра ву моьттуш чудеъначу цуьнан «кiайчу нускалх» петухуш къаьхка генара хьаша, ткъа ларамза шен цунах хьакхабелла ши п1елг, шаьлта тухий д1а а боккхий, коре охьабуьллу цо. Х1унда аьлча, доттаг1алла - иза уггар а хьалха тешам бу. Цундела, ларамза хиллехь а, доттаг1чун езарх хьакхавалар а осалалла лору оьздачу нохчочо. И д1анисдеш, ларамза «осалбаьлла», «тешаме ца хилла» ши п1елг а д1ахадабо цо...

Тешам бу доттаг1аллехь уггаре а ч1ог1а оьшург а, ца хилча йиш йоцург а. Тешам боцчу доттаг1чух кхераме мостаг1а хила а йиш ю. Цунах лаьцна дуьйцу поэта Кибиев Мусбека:


Цхьаволчу доттаг1чул
Да вийнарг тоьлу, -
Хьоьца шен ч1ир нисъеш,
Ч1ирхо ца воьлу.
Кхиволу доттаг1а
Вешел ву г1оле, -
Т1ехьа и соьцучохь,
Хьалха и волу.

Х1аъ, бакъволчу доттаг1чо тоьпан даьндаргах шен дег1аца ларвийр ву доттаг1а. Оццул деза ду доттаг1алла. Доттаг1а дел, вешел эвхьаза ву стагана, цу шинга ца дуьйцург (сингаттам, дегалазам) доттаг1чуьнга дуьйцур ду цо. «Ваша ваша вац, и хьан доттаг1а вацахь», - боху халкъан хьекъало.

Вайн къоман иэсехь бу «дуй биъна доттаг1а» боху кхетам. Иза цкъа а къаста йиш йоцу доттаг1ий бу бохург ду.

Тешаме доттаг1а ч1аг1онан б1ов ю баьхна вайнаха. Цунах лаьцна ду халкъан дийцар а. Ша леш шен цхьаъ бен воцчу к1анте весет до дас, х1ора шахьарахь цхьацца г1ала йог1алахь, олий. Иза кхелхинчул т1аьхьа ойлане хуьлу к1ант, шен ден весетан маь1нех ца кхеташ. Оцу к1ентан х1усамнанас кхетийна иза: х1ора шахьарахь цхьацца г1ала йог1а бохург, хьоьга цхьацца доттаг1а лаца бохург ма ду.

Доттаг1а кхечу къаьмнашна юкъара лоцуш хиларца доьзна, кхин цхьа вайнехан амал хьахо йог1у кхузахь. Иза кхечу къомах волу, ч1ир хьаьрчина, я кхи тайпана бохам бахьанехь, я дуьххьалд1а нохчийн г1иллакхаш, ламасташ шена герга хетта, я къелла бахьанехь т1евеъна стаг, цунна юьртан юкъарчу лаьттах дакъа а дой, охьахаош хилла. Т1евеъначо, шен керла меттиг беркате хилийта, тухий сту а боьй, саг1а доккхуш а хилла.

Иштта веъна стаг юьртахойх цхьамма-шимма, цхьана ц1ийно я некъино, цуьнан дола дан а, цуьнгара ледарло ялахь жоп дала а т1елоцуш хилла. Хан хене яларца цу т1еэцначу стеган т1аьхье д1ауьйш хилла юьртахойх, шаьш т1елаьцначу некъин (гаран, тайпанан) декъашхой а хуьлий. Церан ларам а цара дечу гiуллакхашка, церан оьздангалле хьожжий беш хилла, кхечу къомах схьавалар тидаме а ца оьцуш.

Муьлххачу а къомах волчу стеган оьзда г1иллакхаш, церан доьналла, къонахалла билгалйоккхуш а, хастош а хилла вайнаха. Цунна тоьшалла до нохчийн турпалаллин иллеша. Царна т1ехь дикачу аг1ор хьахийна бу тайп-тайпанчу къаьмнийн: гуьржийн, г1ебартойн, г1умкийн, ног1ийн... - векалш. Цхьадолчу иллешкахь уьш нохчийн к1ентел толош а хуьлу (масала, «1аьржачу Ногiех долчу илли» тiехь), уьш бакъ болуш меттиг хилча.

Оцу дерригено а гойту нохчийн къам (цуьнан хьекъале, оьзда дакъа) ша-шех тоам бина, шена чохь д1акъовладелла доцуш, дерриге а къаьмнашна д1адиллина хилар; цунна коьрта шен къомалла (нохчолла) ца хилла, коьрта адамийн юкъарниг (адамалла) хилла. Нохчолла оцу адамалла бохучу синмехаллин цхьа дакъа хилла.

Нохчочунна шен къоман г1иллакх-оьздангалло т1едожош, цо гуттар а дагахь латтош цхьа дош, цхьа кхетам хилла - Декхар. Декхар - кхузахь вай мел хьахийначу синмехаллийн лехамашна жоп луш ваха, декхар - шен дена, нанна, доьзална, юьртахошна, халкъана хьалха дерг. Ткъа уггаре а коьрта декхар - Далла хьалха долу декхар.
И дерриге а Декхарш шена т1ехь дуйла хаар - иза стеган иэхь-бехк хилар ду. Иэхь-бехк доцчу стагана массо а шена хьалха декхар хета, ткъа ша цхьанна а декхар ца хета. Гуш ма-хиллара, и кхетам шина дашах лаьтташ бу. Иэхь - иза шен декхар кхочуш ца дича, я цхьа оьзда доцург далийтича, стеган сий дожар ду. Иэхьо йожайо стеган ц1е, мах бойу цуьнан дикчу г1уллакхийн, иэхьо стеган синтем бойу, нагахь иза хета иэхь долуш, халкъо ма-аллара, «ц1ийяла юьхь» йолуш велахь.

Бехк - иза стагана, шен гергарчарна, лулахошна, юьртахошна, халкъана хьалхара декхар ца хиъча, наха олу дош ду. Бехк баккхар - ахь ледарло ялийтарна, я хьайца йолу дегайовхо бакъ ца ярна юьхь яккхар ду. Амма иза кхиэл яц, я сардам а бац, бехк царал мелла а байн мах бу стеган хадош, оьздангаллин г1уда а ду цунна тухуш; цо шен декхарш кхочуш а дина, шена т1едоьжна и г1уда д1атакхаре, ша бахьанехь кхечунна хилла вас д1аяккхаре сатийсам а бу.

Билгалдаккха деза, вай кхузахь мел йийцина синмехаллаш цхьаъ вовшашца йоьзна хилар, цхьаъ йоцуш важа хила йиш йоцуш. Масала, сий доцчу стеган иэхь-бехк хила йиш яц, иэхь-бехк доцчун тешам хир бац, тешам боцчохь доттаг1алла хила йиш яц, доттаг1алла лелалуш воцчуьнгахь яхь а хир яц...

Лакхахь вай йийцина и ерриге а синмехаллаш шегахь йолу стаг вайн къоман оьздангаллехь уггаре а лакхара дарж долуш хуьлу - къонах.

Къонах боху дош шина декъах лаьтта: «къо» + «нах» - нехан къо (к1ант), халкъан к1ант бохург ду иза. Къонах - иза халкъо кхоьллина, боьрша стаг муха хила веза бохучу хаттарна жоп луш, массо х1ума а меттехь долчу стеган васт ду. Иза х1ора нохчочунна уггаре а лекха 1алашо а хилла, дерриге а дахарехь и шена т1екхача г1ерташ. «Къонах ву алар уггаре а доккха совг1ат хилла нохчочунна. И ц1е тиллар, нах а гуллой, цхьана пхьоьханахь хуьлуш ца хилла, иза х1инца мидал ма-яллара луш а ца хилла. (Бакъду, х1инца-м стаг жим хьал долуш хилча я цхьанхьа даржехь хилча, сиха ала тарло цунах къонах, амма вай дуьцург вайн дайшкара ц1енна схьадеънарг ду). И цiе стеган г1уллакхашка, г1иллакхашка хьаьжжина, ша-шах нахалахь йоьдуш хилла, иштта ша-шах южуш а хилла, стагера цхьа ледарло яьлча.

«Къонах» аьлла ц1е яханчунна юкъараллера я нахера хуьлуш цхьа а пайда, дуьненан х1ума ца хилла. Церан декхарш а, церан адамашна хьалхара жоьпалла а алсамдолуш хилла. Бакъду, къонахчун сий даьржаш хилла, цунах лаьцна иллеш а, дийцарш а кхуллуш а хилла халкъо.

Уггаре а хала х1ума х1ун ду аьлла, шега хаьттича, «Уггаре а хала х1ума къонах хилар ду», - аьлла боху Шемалан наиб хиллачу 1успанан Са1дуллас. Цул а хала х1ун ду аьлла хаьттича, цо жоп делла: «Цул хала, къонах а хилла, чекхвалар ду».

Изза Сулейманов Ахьмада а олура, бакъду, жимма хийцина дара и дешнаш: «Уггар а хала нохчо хила ду, цул а хала нохчо хилла вахар а, чекхвалар а ду». Амма кхузахь «нохчо» бохург «къонах» бохучу дешан маь1нехь далийна ду, х1унда аьлча, къомах нохчий а болуш, хийла атта бехаш нах а болу дела а, хилла дела а; муьлхха а нохчо хила хала дац, «нохчо-къонах» хила хала ду. Иштта маь1на лелош ду Дикаев Мохьмадан евзаш йолчу стихотворенехь а «нохчо» боху дош.

«Къонах» боху ц1е шен д1а муха яхана дуьйцу
Показать полностью..
21 дек 2015 в 10:02  |  Комментировать
Понравилось 3 людям
Мне нравится
3
НОХЧИЙН Г1ИЛЛАКХ-ОЬЗДАНГАЛЛА.

II дакъа

НОХЧИЙН КЪОМАН ОЬЗДАНГАЛЛИН КОЬРТА
МЕХАЛЛАШ
( 2-г1а аг1о)

И мехалла вайн къоман кхетамехь ч1аг1ъялар, хетарехь, доьзна ду бусалба дин вайнахана юккъехь ч1аг1даларца. Дала Къуръан чохь аьлла, Ша собар динчуьнгахьа ву. Собар - шена т1екхаьчначу муьлххачу бохамна, г1елонна, воьхна ца хьийзаш, сихаллехь, ойла яр доцуш цхьаъ ца деш сацавала, хиллачух нийса кхета а, маь1на дан а хьекьал кхачар ду.

Собаран барам тайп-тайпана хуьлу. Поэта Сулейманов Ахьмада олура, къонах, собар кхачийна хилча а, собар карош хила веза.
Оцу тайпанчу собаран доккха масал ду Зандакъарчу Г1еза-Хьаьжас динарг. Зуда ялийначу шолг1ачу дийнахь к1ант вийна Г1еза-Хьаьжин. Юьртарчу кегийчу наха лаьцна схьавалийна зулам динарг, Г1еза-Хьаьжина хьалха д1ах1оттийна, х1ун диэ шаьш кхунна аьлла.

«Х1ун бахьана дара ахь шен к1ант веран?» - хаьттина Г1еза-Хьаьжас. Зуламхо дуьхьалваьлла и ца дуьйцуш. Эххар а, Г1еза-Хьаьжа 1анне а ца 1ийча, дийцина цо бахьана. «Хьан к1анта ялийна йо1 езаш вара ша. И йо1 а яра иштта шега безам болуш а, маре ян реза а. Амма йоь1ан дас-нанас, цунна ца луъушехь, хьан к1анте елира иза; елира хьо бахьанехь, хьан, эвлаяан, к1ант ву аьлла. И ца лалуш вийна ша хьан к1ант».
Делан дуьхьа шен к1ентан ч1ир а юьтий, ялийначу шолг1ачу дийнахь к1антах йиснарг шен ч1ирхочуьнга д1а а лой, цу шиннан мах а бой, шена уьйт1а ваьлча гуччохь цаьршинна ц1енош а дойтий, и шиъ царна чохь ша дуьненчуьра д1аваллалц даха дуьту Г1еза-Хьаьжас.

Оцу цхьана г1уллакхо а гойту Зандакъара Г1еза-Хьаьжа бакъ эвлаяъ а, цуьнан иман ч1ог1а а хилар. Цундела халкъалахь «шайт1анан букъ кагбина Зандакъара Г1еза-Хьаьжа» аьлла ц1е д1аяхна цуьнан.


Г1еза-Хьаьжас динчун маь1на дан г1оьртича билгал долу:
- собар доза доцуш хилар; кхид1а сатоха ца оьшу аьлла меттиг т1екхаьчча а, шегахь собар лохуш а, и карош а стаг хила везар;

- Г1еза-Хьаьжин собар ийман ч1ог1а долчу стеган бен хила йиш йоцчу барамехь хилар. Дала Къуръан чохь «Ша собар динчуьнгахьа ву» бохучу дешнаша г1о дина Г1еза-Хьаьжина оццул доккха собар шегахь каро;
- тахана шен лаамо бохург а дина, зуламхочух дог 1аборал дукха Делехьара шена хинйолу ял езна устазана;

- и зулам бакъ а хетта гечдина дац Г1еза-Хьаьжас зуламхочунна. Цунна кхиэл яр дерриге х1ума гуш а, хууш а волчу, Лаккхарчу Нийсонан да волчу Делехь дитина цо; ткъа шена Делера ял а лехна цо, шен доза доцчу собарца.

И тайпа тамашийна х1ума сихха даьржаш хилла Нохчийчохь, иза доккха масал а хилла дов дерзон а, собарца шена ял яккха а луучунна. Цу тайпанчух лаьцна дийцира шен цхьана статья т1ехь яздархочо Атсаламов Идриса:

«…Иштта, цкъа девнехь цхьаьннан карах велла хилла доьналла хиларна г1араваьлла волчу ворх1 вешех цхьаъ. Хетарехь, дов даларан бехк веллачун хилла.
Тезет д1адирзина кхозлаг1чу дийнахь веллачун ялх ваша вехачу керта дукха адамаш гулделла, сов хьалхе 1уьйранна.

Вежарех воккханиг, шен кертахь гулделла адамаш ма-гиннехь, хьем ца беш царна дуьхьал вахана. Вог1уш лаьтташехь: «1уьйре дика хуьлда шун, Сий долу хьеший. Шун мачин айрин меха вацара-кх со, шу х1унда 1а горх1иттина? Доьху ас шуьга, сихонца г1овтта. Со теша, томехь доцу дехар дийр дац аш. Муьлхха а шун лаам кхочушхилла бу» - аьлла цо.
Воккхачунна улло д1ах1иттина вуьйш вежарий а.

Т1аккха вистхилла дехарна хьалха верг:
- Кхин цкъа а оха хьоьга кадам бо хьан вешех. Шун дегнех кхета тхо. 1ийжаш ду уьш. Хеназа велларг Дала декъала войла. Беркате дахар т1аьхьенан хуьлда. Тхан дехар хала дац. 1адатехь лелларг ду. Х1ун бехк бу берийн - бодашкахь доьлхучеран? Х1ун бехк бу нанойн - кораш а 1арждина, дезарш а дитина, ладоьг1учеран? Доьху-кха оха хьоьга, лураллин беза мохь битахьа цхьанна, декъаза кхаж шена баьллачунна. Куьг бехке боцурш маьрша бита.

Вистхилла вежарех воккхах верг т1аккха:

- Шун Дала Сий дойла, къонахий, къаной. Шу дахккал, аш деххал доккха а дацара-кх аш деъна дехар. Делахь а оццул тхан сий дина, оьздангалла ларйина шу керта даьхкина. Оьшуш хилча, шун дуьхьа тхох х1ора а лийр вара. Тхан ваша велла-кх, 1ожаллин кхаж баьлла. Девнехь шимма вовшашна чевнаш йина. Вешина доьг1на хилла-кх царах вала. Тхан ч1ирхо зуламан ох1ла цахилар а хууш ду тхуна. Ткъа дов дов ма ду. Аьлла ду-кх вайн дайша - дов к1алд-даьтта дац. Ткъа шу, кхуза гулделларш, сий долу къонахий, шун дуьхьа, х1ора а нохчочун нанас шен к1ант техкош 1енийначу б1аьрхийн дуьхьа, вай кхоьллин а, кхалхо дезачу а Аллах1ан а дуьхьа дош лур ду шуна. Хьем хилахь а доьху, кхуза схьавалаве тхан ч1ирхо а...

Геланчаша лурвоьлларг барми т1ехь сихонца кхачийна схьа. Вежарех воккхачо кхайкхина шайн нене:

- Нана, схьайолахьа. Ахь хьайниг санна, цхьана нанас аганахь техкийна и 1уьллург а ву-кх. Цуьнан нана елхарх, хьан йоьлийла дац-кха. Веллачунна метта к1ант вехьа цунах. Эхартахь цхьаъ а, дуьненахь ворх1 а хир ву хьан х1инца. Къинт1ера ялахьа, и мара а воллий, доьхна дог къовлахьа, доьналлин шад бай.

- Х1ай нах,- аьлла цо кхит1е а,- шух девлла дуьненахь лелийла дац-кха тхан. Шун дуьхьа вити оха лурвоьлларг хьалха...

Цу масалша а гойту вайн дайшгахь хилла барам боцу собар. Амма х1инцлера заманахь собар цу тагехь хилча цуьнан мах хадо сихло вайнах, ца хаъ цу нахана цу собари боккъал долу маь1на.

Амма дуккха а нислуш хилла цул а атта д1адерзо аьтту болу дов д1адерззол собар доцуш, т1ебаьхкинчу дехаран дайн а, цаьрца цхьаьна баьхкинчу дуккхаъчу нехан а юьхь ца еш, жоьпан дай боьхна хьийзаш меттигаш а. Царах цхьаъ ялайо оццу авторо шен билгалъяьккхинчу статья т1ехь:

«...Кхузткъе итт шо а сов хьалха лаьмнийн ярташкахь цхьаьннан карах, ца хууш пел бахна х1оъ а кхетта, жима стаг вийна. Дуккха а нах, гонахарчу ярташкара а т1ехь, гул а белла, веллачу стеган да волчу керта бахна, дехар эцна. Дехар дала дезаш волу стаг, шаьш дог1ийла хиъча, ц1ера валарна а кхерабелла, цуьнга д1ахаийтина х1ума а доцуш, дукха 1уьйранна сахуьлучу хенахь бахна уьйт1ахь а, кертахь а гораэгна хилла дукха адамаш, керт а, урам а д1алаьцна. Ирахь лаьтташ, дехарна хьалхаваьлла 1абдул-Хьалим-молла воцург, цхьа а ца хилла.

Сахуьлуш корах арахьаьжча, гулделла шен кертахь дукха адамаш гина чохь волчу х1усамдена. И сурт шена гича, т1еюха ца кхуьуш мачаш а туьйдина, кетар т1е а ийзош, араиккхина дехар дала дезарг. Дукха реза воцуш, оьг1азвахна, гулбеллачарна яппарш еш схьахьаьддачу цо, Салам-маршалла хаттар доцуш, к1оршаме хабар долийна:

- Хаьттина-аьлла х1ума доцуш, сан керта шу х1унда даьхкина? Шуьга хьан кхайкхина? Д1адовла сан кертара. Сан г1уллакх дац шуьца...

Иштта карзахваьлла иза хьаьвзича, дехарна хьалхаваьлла 1абдул-Хьалим воха а воьхна, дош кара а ца дог1уш, сацавелла.

Оццу хенахь цунна уллохь горах1оьттина лаьтта 1ума-Хьаьжин Исраил, хьала а г1еттина, т1евахна, карзахе хьийзарг къевллина мара а воьллина, вистхилла:

- Во, хьенех! Тхо-м хьо волчу тойне ца дог1урий, хьоьга хьалххе хаам бан. Дог1ийла хиъча, хьо тхайх хьулваларна кхоьруш, дуьхьал ца варна кхоьруш, тхайн дехаре ахь ладог1а лууш, ладоьг1ча тхох кхетаре дог дохуш дай оха динарг-м. Хьо лоруш, хьан сий деш лелий тхо-м. Собаре хилахьа. Д1ахьажахьа хьайна хьалха гораэгначу нахе. Ладог1ахьа хьайга дехарца кхойкхучу церан дегнашка.

Оццу юкъана вохар д1а а даьлла, меттавеъначу 1абдул-Хьалима къамел шега эцна. Ма-дарра цо динчу къамелан чулацам вайна ца бевза. Амма цу къамелан герггарчу хьесапехь маь1на декъазчу адамийн кхолламех, зуламийн эрчаллех, къоман оьздачу г1иллакхех, къонах собарх, барт-яхь йолчеран ницкъах, шен диканах-вонах вала йиш цахиларх, иштта д1а кху чолхечу дахаран амалех-битамех хилла хилар ц1ена бакъду.

Делахь а къора хилла дехарна дуьхьал х1оьттинарг. Дечу къамелана хьере хилла, дехаршка шовкъаш оьхуш, гораэгна нах тергалбеш ца хилла цо. Лацаделла долу дог1маш хьала ца нисдеш, делкъенга бевлла нах...

Бакъонца-нийсонца шега дечу дехарна дала жоп доцург диканна дуьхьал дика а, вонна дуьхьал вон а дан къонах ца лерина вайнаха.

Оццул долу адам горах1оьттина, нахалахь ц1е йоккхуш мел болчу наха шега доьхуш, ца хууш ларамза даьллачунна гечде бахар дуьхьаларчо тергал ца деш дитича, хьалхаваьлла горах1иттинчу нахана юкъара къаьстина, ханна дукха воккха вацахь а, нахалахь ц1е йоккхуш вевзаш волу Айдамаран Ризван. «Х1а-х1а, нах, - аьлла цо. – Ладог1алаш соьга! Деза а, сийлахь а мел долчу х1уманан а дуьхьа, ларамза шен карах стаг веллачунна гечдар дехар вайн жоп доцуш диси. Д1ахоийла шуна тахана х1окху халкъана дехарна дала жоп доцчу кху стагехьара цхьа а тайпа кхерам цахилар. Х1ара къонах вац, кхуо стаг а вуьйр вац, х1ара шена не1алт хиларг ву. Хьалаг1овтта, д1адоьлху вай».

Собарца йоьзна ю майралла а. И амал наггахь а, шен меттехь а гучуяккха езаш хилла. Кхид1а собар дича, г1уллакх оьздангаллин гурара д1а а даьлла, осалалла тулуш хилча, и ца хилийта оьшу г1уллакхаш дан доьналла хилар ю майралла. Цкъа хьалха собарца долчу хьолера к1елхьаравала гечо а ца лохуш, девнна т1ег1ертар, хиндолчун ойла а ца еш, т1амца чуг1ертар, майралла йоцуш, сонталла ю. Вайнаха стагана т1ехь доккха сакхат лоруш а хилла иза. Майраллиний, сонталлин юккъера башхалла, хетарехь, иштта ю: майралла - иза нийсо меттах1отто, оьздангалла ларъян оьшург дан кийча хилар; ткъа сонталла - зулам д1адоло кийча хилар.

Собар боху дош а, цуьнан дуьззина долу маь1на вайн къоман синкхетамехь ч1аг1делла бусалба дин вай нахана юкъахь, даржарца. Ткъа «яхь» боху синмехалла вайн къоман амалехь цул хьалха дуьйна а хилла чух тера ду, цу т1е вайнехан синкультурин башхалла гойтуш шатайпа г1иллакх а ду иза.

Нохчийн къоман турпалаллин иллеш, дукха хьолахь, х1окху я кхарах терра чулацам болчу дешнашца чекхдовлу:

Нанас дена ма волда яхь йоцу ва к1анат,
И вича ма кхиа цу дийнан делкъалца;
Нанас дена ма волда тешам боцу ва к1анат,
И вича ма кхиа яра дуьне ва даа!
Яхь йоцчу ва к1антал яхь йолу йо1 тоьлу,
Ма дала вай, к1ентий, бохуриг ца хуьлуш,
Ма дала вай, к1ентий, вовшех безам ва байна!
Вайн дахар хуьлда-кха Нийсачу бартаца,
Хьоькхучу ва мохо цабезам д1акхоьхьуш,
Хьоькхучу ва мохо безам т1е ва кхоьхьуш!
Яхь йоцчу ва к1антал торг1ал етт ма тоьлу,
Тешам боцчу ва к1антал бордах етт ма тоьлу.

Оцу дешнийн маь1ан кхеташ волчунна, ч1ог1а маь1ан долуш дешнаш ду уьш.

Х1ун маь1на леладо оццул ч1ог1а вайн нохчийн кхетамехь дехачу «яхь», дашо. Хетарехь, яхь - иза гуттар а дикачу г1уллакхаш т1ехь, амалшкахь (комаьршаллехь, майраллехь и. д1. кх. а) кхечул, шена гонахарчу нахал оьшуш ца хила г1ерташ, мелхо а царал тола г1ерташ хилар ду. Оцу хьолехь стаг ша х1ума хаъал хилчхьана велла д1аваллалц хуьлуш хилла. Хийла даккхий хьуьнарш гойтуш, хийла шега лалур яц аьлла халонаш ловш хилла стага гонахарчу нахаца я билггал волчу цхьана стагаца йохье а волий. Стага яхь лелош верг цуьнан заманхо хила а тарло, я цкъа мацах ваьхна махкахь а ц1е яхна стаг хила а мега.

Нохчийн маттахь олуш ду «оьзда яхь» боху дешнаш. Иза дикачу г1уллакхашца кхечул тола г1ертахь а, и дархьама лелориг оьздангаллин хоршахь долуш, нагахь ша эшахь а, шел тоьллачун кхиамех воккхаве а, цунна мук1арло дан а, иза цуьнца декъалван а ницкъ кхочучу стеган яхь ю. Иштта яхь ю вайнаха иллешкахь юьйцуш а, хестош а.

Масала, схьаоьцур вай «Г1ебартойн Курсолтин илли». Цу т1ехь дуьйцу ша волчу хьошалг1а веъначу шен доттаг1чун Г1ебартойн Курсолтин «сирла б1аьрг т1ехь сецна» Дадин хаза йо1, шена сил а дукха иза езаш хилар лачкъадой, Жерочун жимчу к1анта хьешана т1аьхьах1оттаярх лаьцна. Амма ц1а кхаьчча, Нохчийчуьра далийна нускал г1ийла гича, хаттаршка ваьлла Курсолта т1аьхьакхуьу дерригенна а. Т1аккха цо, нохчийн к1антаца оьздачу йохье а волий, Нохчийчу юхаялайо Жерочун жимчу к1анта шена ялон лерина йолу Дадин хаза йо1. Юхаялайо, шен безамах догу дог г1иллакхан, оьздангаллин гурахь а сацадой. Т1аккха цуьнца йохье ваьллачу Жерочун жимчу к1анта далийначу буссехь, шех бехк боцу бахьана а хилла, д1адахна Курсолтин к1айн нускал духадаладо.
Ишттачух олу оьзда яхь.

Цуьнан кхин а тамашийна масал карадо 1илманчас Джамбеков Ша1ранис д1аяздинчу ширчу дийцарехь.

Мацах цкъа ламчохь цхьа г1иллакх хилла, шара чохь масехазза массо а юкъ йихкинчу стаге цхьана лома буьххье кхойкхуш, шен герзаца, динца, сатоссучу заманахь. Уггар а т1аьхьависинчун корта боккхуш хилла, махкана цхьа бохам т1екхаьчча а изза дийр ду цо олий. Цкъа цхьана 1уьйранна иштта кхайкхича, уггаре а т1аьхьависинчу цхьана жимчу стаге хаьттина къаноша, хьуо т1аьхьависаран бахьана дийцахьа хьуо веле хьалха аьлла. Вукхо жоп делла: «Сийсара зуда ялийнера ас. Цундела шен хеннахь новкъа валар ца хилла хьевелла со...» «Дан х1ума дац, дайн 1едал кхочушдаза ца довлу тхо», - аьлла къаноша. Амма кхиэл кхочушйина уьш бовлале, цул т1аьхьависина бере кхаьчна цига. Цундела цуьнан баьлла валаран кхаж, цул хьалха виэн кечвинарг к1елхьара а волуш.
Цуьнга а хаьттина къаноша т1аьхьависаран бахьана. Вукхо жоп деллера: «Сийсара т1ехьийза йо1 маре яханера сан. Иза яхана к1ант кхуза ван хьеваларна кхоьруш лома бухехь лаьттара со, хьалххе схьа а веъна... Суна ца лаьара и йо1 сел хьалхе дог доьхна юьсийла... Ткъа со кийча ву шун кхиэлана».
Оцу к1ентан дешнаша цецбаьхна къаной дуккха а 1ийна хилларг дуьйцуш. Эххар а сацам т1еэцна цара:

«Х1ара тайпа яхь йолу, ц1ена к1ентий вайна юккъехь мел бу, вайна кхераме вац цхьа а мостаг1а. Цундела дайн шира 1едал тахана дуьйна вайна юккъера д1адоккху вай...

Теша хала долуш, доккха хьуьнар а, оьзда яхь а ю оцу т1аьххьарчу к1анта гайтинарг.
Коьрта дац и х1ума дахарехь хилла я ца хилла бохург. Коьрта и тайпа оьздангаллех, серлонах, къинхетамах дуьззина дийцарш вайн халкъо кхоллар ду. Цо а гойту вайн къоман дукхахдолу адамаш хьалха заманахь дуьйна гуттар а сирлачуьнга кхийдаш хиллий, цуьнан дахаран къилбанаш синкхетаман лекхалле хьовсийна хиллий.

Вай юьйцучу оьздачу йохьаца цхьаьна, вайнахана юкъахь еха харц яхь а. Иза стага, нахаца йохье а волий, цара олучу дашах кхера а лой, нийса доцург а, зулам а дар ду. И тайпа харц яхь дика гайтина Бадуев Са1идан «Баудди» дийцарехь. Цу т1ерачу турпалхочо, хьекъал доцчу шен накъостаца йохье а волий, мелла а волуш шен багара даьлла дош кхочуш ца дича, наха стаг вац эр ду шена олий, ша керла ялийна зуда юьту, цхьа а бехк а, гуьнахь а доцуш. И бахьанехь х1аллак а хуьлу Кулсам, цхьа буьйса яккха
Показать полностью..
21 дек 2015 в 10:01  |  Комментировать
Понравилось 3 людям
Мне нравится
3
I дакъа
( 1 аг1о)

НОХЧИЙН КЪОМАН ОЬЗДАНГАЛЛИН КОЬРТА
МЕХАЛЛАШ

Нохчийн къоман оьздангаллин коьрта лехам бу адам ларар.
Кхуззахь билгалдаккха деза, адам ларар массо а къаьмнийн синмехалла хилар. Бакъду, цхьайолчу юкъараллашкахь стаг, иза муьлхачу социальни тобанна юкъавоьдуш ву хьожжий, лоруш хилла. Масала, лай бацоран пачхьалкхашкахь - аьр вай, Ширчу Римехь - аристократех верг лоруш хилла, вацошверг хьайбанан хьолехь хилла. Я кхин а гергара масал далор вай. Россехь ткъаессаналг1ачу б1ешаран 60-г1а шераш дуьйла даллалц-лаьттина крепостни бакъо. Оцу *бакъонца* хьоладайша шайн долахь болу ахархой бухкуш а, ж1аьлешца я кхечу х1уманца хуьйцуш а, шайна луъу та1зар царна деш а хилла.
И тайпа социальни декъадалар доцчу нохчийн юкъараллехь муьлххачу, а стеган, иза къиэн, заь1ап, шен схьавалар доккхачу я жимчу тайпанах хиларх, кхечаьрца нийсса бакъонаш а, цуьнан оьздангалле хьаьжжина сий-ларам а хилла. Стаг маттаца, куьйгаца я кхечу кепара сийсазвар магош ца хилла.
Иэхье а, дукха хьолахь ц1ий 1анорца бен д1а ца доьрзуш а хилла стеган куй божор, г1одаюкъ ястар, зудчунна т1екховдар, царах терра кхин а.
Герзаца стагана ницкъ барца нийсса лоруш хилла стаг дашца сийсазвар а. Цундела стага шен дош лар деш хилла, ура-атталла шен мостаг1чуьнга вистхуьлуш а оьзда доцу дош ца долуьйтуш.
Х1окху т1аьххьарчу шерашкахь телевиденехула наха вовшашка эвхьаза, маьттаза хабарш дийцар - иза вайн къоман оьздангаллин бехкамаш г1елбаларан билгало ю. Иштта луьйчара йохайо вайн дайша эзар шерашкахь йина оьздангаллин ч1аг1онаш, оьздангаллин керташ.
Адаман дахаран мах 1аламат беза хилла нохчашна, нагахь ца хууш цхьаьннан карах стаг велча, и стаг витийта, и волчаьрга дехар дан масийтта юьртара нах вовшахкхеташ хилла. Коьртара куйнаш а дохий, гора а х1уьттий, дехарш деш хилла цара, и стаг витахьара бохуш. Ткъа шена т1ехь ч1ир йолу стаг, марчо юккъе а хьарчавой, барми т1е а вуьллий, валош хилла цига. «Х1ара стаг шегара даьллачунна дохковаьлла, кхид1а дуьненан марзонаш йоцуш, велча санна ву, са чохь велахь а, цундела парг1атваккха х1ара», - бохург ду иза. Нагахь и стаг вуьтуш хилча, ч1ирхоша цаьргара маха эца тарлуш хилла - 70 я 63 етт, я оцу даьхнин хьесапехь ахча, деши.
Стеган дахаран мах оццул беза хилар бусалба динца нийса дог1уш ду. Къуръан чохь аьлла ду, цхьа маьрша стаг вийначунна, дуьненчохь мел долу адам дийча санна, къа ду аьлла.
Ткъа нохчийн халкъан илли т1ехь стаг кхалхар дуьне дохарца дуьстина:


Дуьне духур ду аьлча,
Суна ма моьттура
И сийна стигланаш, кеглуш,
Т1ейоьлхур ю.
Дуьне дохар хиллийца
Дагна дукха везначу
Накъостах ва ваьлла,
Хьо цхьалха ва висар.

Стагаца болу лерам цхьамма бохийча, цунна дечу та1зарийн система дика билгалйина хилла вайнехан. Масала, дашца стаг сийсазвича, цунна лерина та1зар я, масла1ат деш хилча, бала беза там билгал баьккхина хилла. Нагахь т1ара тоьхнехь, цунна шен там хилла. Х1усам эвхьаза яьккхинехь (масала, ша хьошалла лелочу х1усамерчу йо1ана т1ехьаьвзина, и. д1. кх. а), т1ера хеча йоккхуш хилла. Изза деш, я чов еш, я вуьйш хилла зудчух куьйгаш тоьхча, я и сийсазйича.
Зударшца доьзна х1ума 1аламат лерина а, ч1ог1а а лелош хилла нохчаша. Цхьана зудчунна дуьхьал ши боьрша стаг вуьйш хилла. Оццул деза хетта вайн дайшна зудчун дахар а, цуьнан сий а. Хетарехь, иза, цкъа делахь, зуда экама а, боьршачу стагана хьалха г1орасиз а, цунна бехке а хиларна а; шолгiа делахь, зуда - иза нана ю я хинйолу нана ю, ткъа ненан сий дайар - иза даккхийчарах зулам ду.
Стеган сий дар, ларар, цуьнан дахарна т1е куьг кховдо йиш цахилар - иза ю нохчийн къоман оьздангаллин мехаллех уггаре коьртаниг.
Нохчийн къоман философехь йоккха меттиг д1алоцу «сий» бохучу кхетамо. «Сий» - оцу дашехь вайна «са», «ц1ий» бохучу дешнийн чулацам а, церан аьзнаш а хеза. Бакъ а долуш, «сий» стеган сица а, ц1ийца а доьзна ду. «Сий» - иза стагана деза хета, дохо я кхечуьнга дохадайта йиш йоцу, цо ша шен лаамехь т1елаьцна оьздангаллин декхарш а, уьш хаддаза кхочушдеш 1а1ийна дикчу г1уллакхийн мохь а, гонахарчу наха церан мах хадош шен д1аяхна дика ц1е а, и бахьанехь нахана юккъехь корта айбина д1алела юьхьк1айн а хилар ду.
«Сийдоцу стаг» - вай билгалъяьхна и аг1онаш (оьздангаллин декхарш, дикчу г1уллакхийн мохь, дика ц1е, к1айн юьхь) йоцу стаг бохург ду. «Сийдоцу» билгалдош уггаре лахара, вуон мах хадош олуш ду. Масала, юрт йохо баьхкинчу мостаг1ех лаьцна иштта боху цхьана халкъан иллехь:


Човхабер вай, к1ентий,
Иэхь дайна мостаг1ий.
Х1аллакбер вай, к1ентий,
Сий доцу мостаг1ий!

Стеган сий дайа г1ортар (дечуьнца я дашца) и стаг верал дайн ца хетта нохчашна. дукха хьолахь кхечун сий дайа г1ортар и стаг верца, ц1ийца д1анисдеш а хилла. Ткъа шен сий а, шен ворх1е дена, ворх1 т1аьхьенна хьалха жоьпалла а долу стаг кхечун сий дайа г1уртур а вац. Х1унда аьлча, кхечун сий а дойуш, сийлахь хила йиш йоцу дела. Боккъал дерг аьлча, цхьаьннан а таро а яц кхечун сий дайа, и дан г1ерташ цо дойург шен сий ду.
«Стеган сий» бохучу кхетамна гонаха ю кхийолу оьздалгаллин синмехаллаш а.
Уггар хьалха кхузахь хьахо йог1у стеган маршо. И мехалла нохчашна уггар а коьрта хилар гойту вайн нохчийн вовшашка салам далар иштта д1адолалуш хиларо:
«Маршалла ду хьоьга!» - олу стага ша д1а вистхуьлуш.
«Делера маршалла хуьлда хьуна!» - цуьнга жоп ло вукхара.
«Марша вог1ийла!» - олу хьеше.
«Марша 1ойла» - стаг д1авоьдуш, буха буьсучаьрга.
«Марша г1ойла!» - жоп хеза дуьхьал.
Оцу г1иллакхо гойту могашаллел а (оьрсаша, масала, «здравствуйте», олу), машарал а, кхечу диканал а ша шен лаамехь, коьртамукъа, маьрша хилар нохчийн стагана деза хетта хилар.
Амма маршо - иза стага шена луъург лелор дац.
Маршо - иза стага, цхьамма а ницкъ беш а воцуш, шен лаамехь оьздангаллин бехкамийн гурахь ша латтавар ду. Стаг диканиг дан парг1ат хилар - иза ю маршонан билгало. Зуламаш дан маьрша хилар - иза къоман оьздангалла йохор ду.
Стеган маршо - ша санна, шена уллора стаг а маьрша вуйла хаар, цуьнан маршо ларъяр ду.
Бакъду, юьззина маршо стеган хила йиш а яц. Х1унда аьлча, стаг дуьненчу валарца тайп-тайпанчу низамийн (1аламан, хенан, валаран, юкъараллин, доьзалан...) гурашкахь хуьлу: цунна лаахь а, ца лаахь а, оцу низамийн 1едална к1елхьара иза вала а лур вац; уьш (и хьелаш) стагах доьзна х1ума данне а доцуш я к1езиг долуш, Дала кхоьллина ду.
Масала, стагана мел ца лаахь а, зама яларца иза къан а ло, шен хан кхаьчча иза д1а а кхелха...
Цундела маршо - иза стагана и хьелаш а (Дала кхоьллинарш а, вуьшта адамаша шаьш юкъадаьхнарш а), цаьрга хьаьжжина шен декхарш а довзар, уьш шена т1елацар а ду. Шен кхетам кхиъна хиларе хьаьжжина хуьлу стага т1елоцучу декхарийн гуо - ша-шена, шен доьзална, юьртана, махкана хьалха декхарш.
Шена т1ехь цхьа а декхарш ца гар - иза, маршо йоцуш, цуьнан б1останехьа болу кхетам бу. Шен дег1ан лаамийн гуо ма-хуьллу гатбеш, сица маьрша хилар - иза ю бакъйолчу маршонан кхин а цхьа аг1о. Ткъа сица маьрша дукхахболу нохчий гуттар а хилла, дахаран хьелаш мел чолхе девлча а, ура-атталла ц1ера даьхна, массо а бакъонех хадийна, хийрачу махкахь хан токхуш а:
«...Цхьа къам дара, ницкъ баран психологина къар ца луш, - къаьсттина адамаш я къийсамхой боцуш, дийнна къам. Уьш нохчий бара... Цхьа а нохчо цхьанххьа а, цкъа а хьаькамна товриг дан я цунна ша дукха везийта г1ерташ вацара, амма массо а хенахь цунна хьалха курра я даррехь цабезам гойтуш вара».
Маршо - адамашна Дала, х1аваъ, хи, малх санна, елла ю дуьненчу довллушехь, - шена 1амалъян, оьзда ваха, лаьтта т1ехь Дика, Серло алсамъяккха.
Маршо стагера д1аяккха г1ертар 1аламат доккха зулам ду; и ца хилча стеган дахар дуьззина, цуьнан сина кхачо еш, хьаам беш хила йиш а яц. Цундела хилла вайнехан б1ешерашкахь латточу къийсамашкахь коьрта лехам - Маршо, ткъа цуьнга кхача йиш яцахь, - 1ожалла. (Кхузара схьа бу «Маршо, я 1ожалла!», «Свобода или Смерть» боху кхайкхам а). Амма и ца хилла, шен 1алашоне ца кхачахь, дийнна халкъ х1аллакьхилла д1адала деза бохург. 1ожалла - иза халкъо шен г1иллакхаш, шен оьздангаллин сурт-сибат, къилбанаш, мотт хийцар а ю, оцу халкъах девлла адамаш даха дисахь а. Ткъа маршонехьа къуьйсуш, шен дахар цакхоор - иза х1орамма ша-ша беш къастам хилла, и къастам бан я ца бан стаг маьрша а хилла.
Кхузахь 1аламат мехала ду аьлла хета има диллин чу нахана маршо - иза уггар хьалха далла 1амал ян, ц1ена дин лело маьрша хилар билгалдаккхар.
Маршо - иза философски кхетам хилла ца 1аш, исторически кхетам а бу. Нагахь Шайх Мансуран заманахь нохчаша ларйинарг шайн мехкан маршо хиллехь, советан 1едал долчу заманахь цара лехнарг шайн а, шайн доьзалийн а чоьхьарчу дахаран маршо яра. Кхин йоккхачу парг1атоне кхача исторически хьелаш дацара х1етахь.
Маршо - иза психологически кхетам а бу. Стаг набахти чохь валлахь а, шен сица маьрша хир ву, иштта хила цуьнан иман а, хьекъал а тоахь. И шиъ дацахь, мел парг1атонехь вахахь а, стаг шен сица маьрша хир вац. Дукхахболу нохчий гуттар а хилла сица маьрша.
Вайн къоман дахаран Коьртачарах цхьа лехам нийсо хилла. Харцлуьйш волчу шен гергарчу стагехьа г1о даккхар - иза иэхь хилла. Мелхуо а, харцлуьйш волу стаг сацощ хилла, шен волчуьнга д1а а хьевеш. Иза кхетавой, човхавой а сацош хилла, ца сецча вуьйш меттиг а нисъелла. Д1ахьеван верас воцу стаг хила йиш яц аьлла хетта нохчашна. Цундела кхолладелча санна хета, тахана вайна беламе долу: «Гитлер, шен волчуьнга д1а а хьевина, сацавайта веза», - боху алар.
Д1аяханчу заманахь оьздачу наха девнехь а ларъеш хилла нийсо. Иштта, боккъал а хилла х1ума ду халкъалахь дуьйдуш дисина. Цкъа цхьана жимчу шина стеган дов даьлла хилла. И шиъ шайн юкъаметтиг латарца къасто юьстахваьлла. Амма цхьаьнгахь шаьлта ца хилла. Т1аккха шаьлта йолчо, довхочунна ша чов йича, иза цуьнга д1аелла: «Х1ан, х1инца ахь тоха», - олуш. Схьа а эцна, кхунна тоха а тоьхна, шаьлта юхакховдийна вукхо. Иштта, вовшашка а кхийдош, и цхьа шаьлта йиттина цу шимма, ч1ог1а эшна, шаьш лаьтта вожжалц. Царах цхьаъ кхелхина, важа ваха висна (шаьлтанан да). Кхелхинчуьн гергарчара ч1ир йитина цунна, девнехь цо и нийсо лелийна аьлла.
«Нийсо шина вешина юккъехь а хила еза», - ч1аг1до халкъан кицано. Нагахь шен нийсо ларъян аьтто боцуш, харцонан ницкъ тоьлла хьал х1оттарх, иза гуттаренна а хила дезаш санна т1елоцуш ца хилла нохчочо. Шен нийсо меттах1оттор цо цхьана ханна д1атоттуш хилла, шен аьтто баллалц. Сихлуш а ца хилла, вицлуш а ца хилла. Собар деш хилла.
Ткъа собар - иза вайн къомо уггаре а ч1ог1а леринчу г1иллакхех цхьаъ хилла.
Мацах цхьа стаг веъна хилла боху, Таймин Биболат волчу. Хьо ч1ог1а майра стаг ву аьлла хезна шена, х1инца шех лата веза хьо, аьлла цо. Амма Таймин Биболата, цу сонтачу стагана чу ца г1оьрташ, собар дина, собар дарца ойла а йина, цунна дуьхьал дала деза жоп а карийна цунна. Ша майралла къовсуш вац, г1иллакх къовсуш ву, аьлла Таймин Биболата, цу т1е ша ч1ог1а кхоьруш стаг а ву. «И бохург х1ун ду? Оццул нахана юккъехь ц1е яхана стаг хьанах кхоьрур ву?..» - цец-ваьлла майралла къовса веънарг. «Со гуттар а юьхь1аьржонах, сайгара цхьа ледарло яларх кхийрина... Майралла соьца ма къовсалахь» - аьлла, и сонта стаг д1ахьажийна Таймин Биболата.

«Сихалло са даьккхина, Собаро лам баьккхина», - иштта боху халкъан хьекъало.
Показать полностью..
21 дек 2015 в 10:00  |  Комментировать
Понравилось 3 людям
Мне нравится
3
НОХЧИЙН Г1ИЛЛАКХ-ОЬЗДАНГАЛЛА
1 дакъа ( 2 аг1о)

Иштта, и гlиллакх дуьйцуш, вайн къоман иэсехь дисина цхьа дийцар ду. Говрахь вогlучу Исмайлин Дудина шен бераца дуьхьал йогlу цхьа жима зуда, и бер охьа а диллина, букъ а берзийна, дlахIоьттина. Говрара воьссина Дуда, оцу берaна тle а веъна, иза к1ант вуйла а хиъна, цунна юххе cовг1атнa шен ворхIазза йолу тапча охьа а йиллина, «Дала беркате доьзалхо войла кхунах, Дала дукха Вахавойла Хlapa», - аьлла, дlавахна. Tlaккxa и гlиллакх хIоттийна стаг мила ву а хиъна, оцу жимчу к1ентан дас Исмайлин Дудина cовг1атнa дин бигийтина. Иштта керла гергарло кхолладалийтина оцу хазчу гlиллакхо.
Вай далийначу масалша гойту халкъийн юкъара гlиллакхаш – дегlана хьулам бар, баккхий нах ларар – нохчаша мел чолхе даьхна шайна, мел даздина цара уьш, мел чlагlбина цара шайна и бехкамаш.
Юкъаметтигийн, гIиллакхийн атталла а ца лоьхуш, мелхуо а уьш ма-хуьллу чIогIа, хала лелор – иза ю вайн къоман оьздангаллин башхаллех цхьаъ.
Аьллачунна жамI деш, билгалдоккхур вай. Нохчийн къоман дика гlиллакхаш шайн коьртачу билгалонашца кхечу къаьмнийнчаьрца догlуш ду (цуьнан бахьана лакхахь вай далийра). Амма кхечу къаьмнех схьакъаьсташ, шен ша-тайпана синмехаллаш а кхоъллина нохчийн халкъо. Царах цхьаерш шайн оьздангаллин мах лакхара болуш, кхечу къаьмнашна а, массо адамашна а йовзар пайде хир долуш а ю. Цхьаерш вай кхузахъ йовзийтира, вуьйш кхидlа а юьйцур ю.
Къоман гlиллакхаш хиларх ца тоьа, уъш довза а деза. Йоза-дешар ца хиллачу къаьмнийн гуттар а дас вole дуъйцуш, чкъурера чкъуре дуъйлуш схъадаъхкина уьш. Амма наггахь нислуш хилла, цхьа бакхий исторически хиламаш бахьанехь (тloм, цlepaдaxap, цунах тера кхин а), чкъурашна юккъера и зlе хедaш а. Цундела цхьадолу гlиллакхаш дицдина, дlадевлла нохчашна юкъара. Амма йоза-дешар вайн къоман долу а бlе шо гергга зама ю, xleттe а хlинццалц схьа гlиллакх оьздангаллина лерина цхьа а жайна ара ца даьлла, билггалчу теманашна лерина цхьаццайолу Iилманан статьяш ца лерича.
ГIиллакхаш довзийтарх а ца тоьа, нагахь уьш лелош ца хилча. Вайн къомах волу наггахь а стаг хир вац вайн гIиллакхех коьрта дерш ца девзаш. Амма уьш дахарехь лелор гIеллуш ду дийнера де мел дели, царах цхьадерш дIадовлуш а ду. Масала, нохчийн дахарера дIадаьлла ала мегар ду боьршачу стага коьртахь xIумa лелор. Ткъех шо хьалха цхьа а жима стаг коьртахь xIумa йоцуш, эвлаюккъе стенна дуьйцу, шен кeтIa а, хьешана дуьхьал а вер вацара. Тахана и гIиллакх цкъа а хила а ца хилча санна дIадаьлла. Бакъду, коьртахь xIумa йоцуш тезета-м цабоьлху нохчийн божарий хIинца а. Коьртахь xIумa лелор дуьххьалдIа кечваларан кеп хилла ца Ia. Иза шен кIopггepa маьIнa долуш xIумa хилла. Сан схьавалар цIена ду, со оьздачу нахах ву бохург хилла иза.
Нохчийн дахарехь гIиллакх-оьздангалло мел йоккха меттиг дIалоцуш хилла гойту халкъан барта кхоллараллин произведенеша. Иштта, цхьана халкъан узамехь ду xIapa тайпа могIанаш:


Шайца шуьне ва ховша хьеший боцчу буьйсанна,
Мерза шун ца долош пхьуьйраза бисина,
Шайна уллохь дажа хьешийн дой доцчу буьйсанна,
Дlайиллинарг ца юуш, уьйтlахь дой тирсина,
Чохь хьешан аз ца хезча, йоьттинарг ца юуш,
Уьйтlахь жlаьлеш угlуш - оццул хьеший хетта
Хьалха хилла къена дай, и дика къонахий
Биц ма белаш, доттагlий, Iаьржа латта мел хьоьшу...

Кхузахь адамийн г1иллакхаш долуш гайтина говраш, ж1аьлеш а. Оццул лакхара хила езаш хилла нохчийн ц1ийнан оьздангалла, оцу кертахь долу хьайбанаша а лелош.
Цунах лаьцна шен цхьана стихотворенехь иштта яздо Сулейманов Ахьмада:


Барзах, къуьнах хьаша къасто
Iамийна вайнехан пхьу,
Генна дуьхьал догlий, хьоьстуш,
Тхойшинна некъ хьоьхуш ду.

Кхин а чIогIа тамашийна сурт xIутту халкъан цхьана туьйранехь. ГIиллакхах кхетам бу оцу туьйранехь, юьртан цхьаъ бен доцчу шовдана гонаха а бижина, хIоразза а шена яа цхьацца къона йоI ца елча, юьртахошка хи ца оьцуьйтуш болчу саьрмикан а. Оцу махкара воцу к1ант шозза хи тIe веъча, xIуммa а ца деш, хи оьцуьйту цо. КхозлагIа веъна, хи эцна дIавоьдуш олу цо:
- Ас, хьашаволу дела, гIиллакх лелош, вити хьо, кхузза хи тIe веъча а, xIуммa а ца деш, кхин ма воьллахь. Кхин вагIахь, дийна дIагIур вац хьо.
Оцу масалша а гойту, нохчийн къомана шен дахаран маьIнa хьал-бахам совбаккхарехь, я яккхий тIулгийн гIаланаш ярехь, я кхечу къаьмнийн мехкаш схьалецарехь ца гуш, дуьххьалдIа xIoкху лаьтта тIexь хьанала къа а хьоьгуш, гIиллакх-оьздангаллин бехкамаш ларбеш дахарехь гуш хилар.
Нохчийн гIиллакх-оьздангалла, васт далош аьлча, цхьа лекха бIов ю. Вайн къоман xIopa а чкъуро цхьацца кхериг буьллуш йоьттина, лакхаяьккхина. Цундела xIopa нохчочун декхар ду и бIов Iалашъяр, иза кхин а лакхаяккхарехь дакъалацар. Нагахь жима стаг, ойла а ца еш, дайн гIиллакхаш емалдеш, дIатийса волалахь, я уьш кхечу Малхбузера я Малхбалера еъначу хийрачу амалшца хийца гIортахь, цо оцу бIаьвна юккъера тIулгаш дIадоху. Ткъа и тайпана нах алсамбевлча, и бIов чухарцарна кхерам а бу. Оцу хьокъехь поэта Супаев Руслана аьлла:


Хьо ма сихло шира туьйра харцо,
Дега-нене восе дош ма ала.
Уьш дlахьур бу заманан цу дарцо,
Хьуна дагахьбаллам битарца.

Книгаш тIехь ца Iамийна Iалам цара –
Латта аьхна, летта дарцаца!
Сих ма ло хьо йохо шира гIала,
3амано а отур ю и атта.

Пхенийн шеддаш долчу куьйгийн йовхо –
Хьан ден куьйгийн йовхо ю иза!
Ненан мIapaш кIелахь дисна латта –
Хьан Даймехкан латта ду иза!...

Нохчийн гlиллакх-оьздангаллин гlала замано а йохор яц, нагахь вайх xlopaммa а иза Iалашъяхь, шен леларца, вистхиларца, вовшеха ларарца, дечу гlуллакхца. Иза лаьттар ю, нохчийи къам мел деха, Дала Мукълахь!
Показать полностью..
21 дек 2015 в 09:59  |  Комментировать
Понравилось 3 людям
Мне нравится
3
I дакъа


ОЬЗДАНГАЛЛА А,
ДАХАРЕХЬ ЦО ЛЕЛО МАЬ1НА А


Къамел дIадолош, уггар хьалха билгалдаккха догIу «оьздангалла», «гIиллакх» бохучу дешнийн маьIна. Хетарехь, «оьздангалла» бохучу дешан мaьIнa шуьйра ду «гIиллакх» бохучу дешанчул. ГIиллакх - иза адамаша, вовшашца лелочу юкъаметтигийн, гергарлонийн кепаш, куьцаш, дозанаш ду. Ткъа уьш «оьздангалла» бохучу кхетаман чулацаман цхьа дакъа ду. Цул сов, оьздангалла Далла ечу Iамалца, гонахарчу Iаламца, шен дегIаца, дагца, ойланца стаг цIена хилар а ду. Оьздангалла дуьххьал дIа xIopa стеган леларехь, амалшкахь гучуяьлла ца laш, цуьнан сица, синкхетамца хила езаш а ю.
Оьздангалла - иза кхечу садолчу хIумнийн хила йиш йоцyш, синкхетамечу адамийн вовшашца а, гонахарчу Iаламца а йолчу юкъаметтигашкахь хила догIу дозанаш, барамаш, кепаш а ю.
Муха кхоллаелла оьздангалла? Оцу хаттарна тайп-тайпана жоьпаш ло тайп-тайпанчу Iилманчаша, шайн кхетаме а, шаьш беха юкъаралла кхиъна хиларе а хьаьжжина. Иттех шо хьалха йоьхначу советски империн Iилманчаша, къоман гIиллакхaш дуьйцуш, шайн къамел гуттар а дIадоладора: «Халкъо БIешерaшкахь кхоьллина шен оьзда гIиллакхaш...», - олий. Кхечу кепара цара ала таро а яцара, xIyндa аьлча, церан дуьнене болу хьежамаш кхоллабеллера, xIapa дуьне а, Iалам а, адам а ша-шах кхолладелла я адамо кхоьллина, бохучу харц философин (материализман) буха тIехь.
3амано а, xIopa дийнахь хуьлучу Iилманан кхиамаша а тIулга тIехь тIулг а ца битина цара харцонах, моттаргIанех йоьттинчу гIалех. Иштта ца хила йиш а яцара, хIунда аьлча, церан оьздангаллех болу Iилманан бух, заманан йохаллехь къахьегар бахьанехь маймалех кхолладелла адам, бохучу туьйранех лаьтташ бара.
Цундела оьздангалла а ша-шах, заманан йохаллехь, адамаша шаьш кхоьллина ю бохуш, чIагIдора цара, ткъа «дино» оцу халкъан «кхоллараллех» пайдаэцна, нах Iexopaн, уьш боданехь латторан Iалашонца. Иза бакъдерг нийсса бIостанехьа дерзоран къеггина долу масал ду.
Ткъа бакъдерг иштта ду. Дуъненан къаъмнийн ерриге а оъздангалла, церан дика гIиллакхаш Дала шен пайхамаршкахула лаътта диссийна ду, шен Динца цхъаъна. Ткъа и дин цхъаъ бен а дац - бусалба дин, ислам.
Уггар хьалха и дин Дала Адам-пайхамаре - Делера Салам-Маршалла Хуьлда Цунна - делла. Дин – иза лаътта тIexь адамашна муха даха деза Iамош, Дала лаътта диссийна дахаран-Iepaн дозанаш, ламасташ ду. Хан-хене яларца уьш диц а дой, адамаш Iесалле оьгуш хилла, шайгара керл-керла Ieca гIиллакхаш а кхуллуш. TIaккxa Шен дин юха а адамашна карладаккха, дIакхайкхо, Iaмo Дала Шен Элча воуьйтуш хилла дуьненчу. Царах тIаьххьарниг - Мухьаммад-пайхамар - Делера Салам-Маршалла Хуьлда цунна – элчанийн мyxIap.
Гуш ма-хиллара, лаьтта тIехь мел долу адам цхьа да-нана долуш ду, дуьненчохь ала доссиинарг цхьа дин (ислам) бен дац; цундела гуш ду лаьтта тIepa адамаш, мел тайп-тайпана хетахь а, цхьана стагах схьадевлла а, цхьана дуьненахь дехаш а, царна тIe доьссинарг цхьа дин а хилар. Иза кхин а цхьа билгало ю Дела цхьаъ хиларан.
Массо халкъийн оьзда, дика гIиллакхаш Делан динера ду; ткъа вуон, къиза, Ieca гIиллакхаш халкъаша шаьш кхоьллина ду. Цундела оцу я кхечу халкъан оьзда гIиллакхаш дуьйцуш, нийса хир ду «халкъо кхоьллина» бохучу дешнийн метта «халкъо лардина» аьлча. Цхьадолчу халкъан аьтто хилла оцу динан гIиллакхаш алсам Iалашдан, вукхара кIезиг Iалашдина. Цхьадолчу къаьмнаша шайгара кIезиг кхоьллина Ieca гIиллакхаш. Масала, нохчаша. Цундела карладаьккхина долу и бусалба дин шайн лаамца тIеэццал хьекъал кхаьчна вайн дайн. Кхидолу къаьмнаш генадевлла Iесаллехь я галдаьккхинчу динехь. Цундела цара дIатеттина Дала юха а лаьтта доссийна цIена дин.
Кхузахь хаттар xIoттa тарло: йиш яц ткъа адамаша шайггара дика гIиллакх кхолла? Наха кхоьллина массо а гIиллакх Ieca я харц хуьлуш ду? Дац. Нийса гIиллакхаш а ду адамаша шайггара кхоьллина, амма церан бух а бакъдинан хьехамашкахь бу. Делах а, Кхиэл ечу дийнах а тешарца кхоьллина муьлхха а керла гIиллакх нийса ца хила йиш яц.
И лакхахь дийцинарг дерриге а тидаме эцча, кхеташ ду: «ГIиллакх ялсаманера схьадеъна», - боху дешнаш. Адамашна юккъехь лела оьзда гIиллакхаш Делера диссина бохург ду иза. Цхьаболчара и кица кхидIа а дахдо: «ГIиллакх ялсаманера схьадеъна а ду, ялсамане духадерза дезаш а ду, ша лелочу нахаца цхьаьна». Оцу дешнаша гойту: мел доккха маьIнa гуш хилла нохчашна гIиллакх-оьздангаллехь.
Делан Элчас - Делера Салам-Маршалла Хуьлда Цунна - аьлла: «ГIиллакх - динан ах ду». Ткъа цхьана назманчас хьекъална а, гIиллакхна а юкъара зIe иштта йийцина:


lаж lожана буха божар хууш ду,
Ткъа хир барий Iаж, ца хилча Iожан дитт?
Гlиллакх дитт ду, ткъа хьекъал - цу диттан стом,
ГIиллакх доцчохь Iилма хила тарлуш дуй?..

Кхузахь «гlиллакхах» дозуш хlоттийна «хьекъал». Иза нийса а ду, нагахь дуьйцург адамашна пайде долу хьекъал делахь.
Амма кхечу кепара «хьекъал» хила а тарло адамехь - гlиллакх доцу хьекъал, оьзда доцу хьекъал, зуламе хьекъал. И тайпа хьекъал долчу стеган мах хадош, нохчаша олу: «Iилма-м шайтlанехь а ду». Цундела вайн къоман философехь хьекъалал а, говзаллел а, Iилманал а лакха хlоттош хилла оьздангалла.
Билгалдаккха деза и тайпа хьал массо а къаьмнийн хьежамашкахь цахилар. Стаг шен говзаллехь ларош, шен гIуллакха тlехь кхиамаш бохуш хилчхьана, цуьнан оьздангаллин сурт-сибат мухха хилча а, сий деш а, лоруш а хуьлу, масала, цхьадолчу Европерчу къаьмнийн. Нагахь стаг дика поэт велахь, нахана дегнех кхета байташ язъеш, иза харцахьа лелар, цо къаьркъанаш мийлар, и оьзда цахилар кхин чlогlа тидаме а ца оьцу цигахь. Иза хьал ду х1инца Нохчийчохь а. Шен говзаллехь пхьар хилар коьрта ду, кхидlа дерг мехала а дац бохург ду иза, бер харцахьа лелар санна xIумa лоруш.
Ткъа нохчийн къоман философехь иштта дац. Стаг мел говза велахь а, цуьнгара мел доккха хьуьнар даьллехь а, цунна тIехь ду муьлххачу а кхечу стагана тIехь доллу декхарш, оьздангаллин бехкамаш. Халкъалахь цlе дIаяханчу стага кхечарачул а чIогlа ларбан безаш хилла уьш, хlунда аьлча, адам цуьнга хьаьжна ду, цуьнгара масал эца я цхьа осалниг далахь кхарда кийчча.
Гlиллакхашка хьаьжжина, стеган мах xaдoрexь «къиза» а, дуьххьал дlа а хилла вайнах. И деш, цара тидаме оьцуш ца хилла цуьнан хьалхалера дика гIуллакхaш, цуьнан цlе, говзалла. И дерриге а дайдеш, дагош хилла цхьана осалчу xlyмaнo. Махкахь а дIаяхна цIе, махкана а гуш, южуш хилла. Иза боккха бохам а, юьхьIаьржо а хилла, оцу стагана шена хилла ца Iaш, цуьнан гергарчарна а, тайпанна а, юьртана а, цуьнан ворхl тIaьxьeннa а.
И хууш, стаг Iаламат чIогIа ларлуш хилла шегара цхьа ледарло яларх. Оьздангаллин бехкамаша, гIодаюкъ къовлуш дихкинчу доьхкано санна, стаг ryттap чIагIвина латтош хиллa, дикачу гIуллaкxaшнa, нийсонна орцахвала кийчча. Цундела цхьаволчу къонахчо шен гIодаюкъ буьйсанна вуьжуш а йостyш ца Хилла, гуттар а оьшyчу дIахахка кийчча дин а латтош хилла. ХIинца а Iаламат дукха бу и гIодаюкъ яста йиш а йоцуш я чомехь вижар-г1аттар доцуш лела кIенти, Дала Аьтто Бойла Церан!
Ша воьжча, шен цIe йоьжча, дегlана там лехна цхьа ледарло ша ялийтича, шех къинхетам бан, ша хьалаая цхьа а воцийла хааро латтош хилла стаг гуттар а сема, амма хIинца к1еззиг бисна цу х1умана само еш берш.
И нохчийи гIиллакх дика девзаш ву «Эвтархойн Ахьмадах долчу илли» тIехь вуьйцу гIалагIазкхи. Цу иллин боцца чулацам иштта бу.
Эвтархойн Ахьмад воьду аренца лела. Цхьанхьа, паначу махкахь, шен динна баргол а тоьхна, и бажа лаьллина, «чергазийи юткъа нуьйр гIевлинга йиллина, чергазийи ва чоа даржош тle ва тесна, чал дера герзaш, нанас бер ва санна, шен мара къуьйлуш», набарна вуьжу Эвтархойн Ахьмад. Иштта лела араваьлла цхьагlалагIазкхи кхочу цига. Шен дин иштта бажа лоллий, Эвтархойн Ахьмадана юххе, цунна тIepa ах верта шена тle а озадой, набарна тевжа гlалагlазкхи а. Вуон гIан-набарш гина, самаваьллачу Ахьмадна шена юххехь вижина Iуьллуш гlалагlазкхи а го, шен дин чехош лелaш цуьнан гила а го. И ца лалой, Эвтархойн Ахьмада олу:


Дакъаза ма вала, хIай гIалагIазкхи!
Ахь суна ца бина тешнабехк,
Ас бийр бац хьуна!
Хъан дино кхерий-кха сан жима расха дин!
Со кхерор варий-те дин болчу динан дас?
ХIинца лата веза вайша кху бутон раьгIнaшкахь!..

Латарна кечам бина ваьллачул тIaьxьa, гIалагIазкхичо Эвтархойн Ахьмаде олу:


Дакъаза ма вала, Эвтархойн Ахьмад!
Ахь сема ладогIа, собаре хилий:
«Нагахь хьан хьалха каяьлла, ахьа со вийча,
Цхьа гIалагIазкхи вийна Эвтархойн Ахьмада», -
Аьлла, дIадоьрзур ду, тамаша бийр бац хьох;
Нагахь сан каяьлла, сан карах хьо велча,
Махкахь цIе йоккхуш дика кIaнт хьо хилча,
«Цхьана гIалагIазкхичо вийна Эвтархойн Ахьмад», -
Аьлла, цIе южур ю хьан, Эвтархойн Ахьмад...

Къонахчун валар а, вахар санна, цхьана дикчу, оьздачу, лекхачу Iалашонна хила дезар билгалдолу оцу иллехь. Хьо мел оьзда ваьхнехь а, хьан валар декъаза хилча, доха тарлуш ду дерриге а, йожа тарлуш ю мел йоккха цIе а. Цундела стага и цIе Iожалло ша лаццалц ларъян езаш а ю, тIaккxa цуьнан тlаьхьеннa тlедужу изза декхар.
Нохчийн юкъараллехь уггаре а лекха дарж нахалахь дIайоьду и дика цIе хилла. Иштта дика цlе яьккхинчу къонахчунна вуон болх хила лууш а, и цlе цунна йогlуш ца кхаьчна бохуш, тайп-тайпана эладитанаш дуьйцуш нах нислуш а хилла. Цунах лаьцна ду халкъан кица: «Лекхачу ножана хьоькху мох ца эшна». Амма хьаьгIнаш лелочу нехан эладитанаш бахьанехь, шен оьздангаллин декхар тесна дита бакъо яц цхьаьннан а. «Деши, мел хоттала хьекхадахь а, бехлур дац», олуш а ду вайн халкъан кица.
Оьздангалла халкъ шex лаьттачу xIopa стеган шeн-шен хуьлу. Вайн йиш яц цхьа халкъ оьзда ду, важа дац ала. «Халкъан оьздангалла» боху дешнийн цхьаьнакхетар даладахь а, уьш кхето догIy оцу я кхечу «халкъан оьздангаллех болу хьежамаш а, цо тlелаьцна оьздангаллин бехкамаш а» бохучу маь1нехь. Бакъ а долуш, оьздангаллех болу кхетамаш тайп-тайпана нислуш а хуьлу тайп-тайпанчу къаьмнийн. Масала, дустур вай цхьадолу нохчийн а, оьрсийн а гlиллакхаш (оцу къоман гlиллакхаш массарна а бохург санна девза дела даладо вай уьш). Нохчийн доьзалехь гlиллакхехь дац да-нана а, йоI а, к1ант а, нус а, цхьаьна охьа а хевшина, xlумa кхоллуш. И иштта хила деза аьлча а, акха ду вайнахана. Ткъа оьрсаша, иштта охьа а ховший, xlумa а юу, мала а молу, я церан къомана осал xlумa а дац иза. Цхьана aгlop, иза доьзна ду оьрсийн къам кериста динехь хиларца а.
Амма нохчийн гlиллакх-оьздангаллин ша-тайпа билгалонаш гучуйовлу вайна, бусалба динехь долчу кхечу къаьмнийн гIиллакхашка хьаьвсича а. Масала, вайн лулахь бехаш бу гlебартой, балкхарой. Цара салам, (куьг кховдор) боьршачу наха вовшашка делла ца Iаш, зударша вовшашка а, божаршка а ло, иштта божарша а ло зударшка. Ткъа, хууш ма-хиллара, вайн нохчийн боьршачу наха вовшашка бен луш а дац салам.
И тайпа гlиллакхийн шатайпаналла муьлххачу къоман оьздангаллехь а карайо. Амма шайн дикчу гlиллакхашкахь дерриш а вовшех тера ду уьш. Кхечу кепара хуьлийла а дац. Хlунда аьлча, массо а дикчу гlиллакхийн бух - Дала шен пайхамаршкахула лаьтта биссийна хьехамаш бу. Амма xlopa а къомо – шен дуьнене хьежаме, шен дахаран хьелашка, ша дехачу мехкан Iаламе хьаьжжина, - оцу хьехамашна тle а доьгIна, шен-шен гlиллакхаш кхоьллина. Цхьадолчукъаьмнаша Делан хьехамашкахь болу и бехкамаш мелла а шайна лело аттачу кепехь тlеэцна, ткъа кхечукъаьмнаша, дегIан паргIато кхин тIe а йоьхкуш, шайна халонга бохуш тIеэцна уьш. Масала, бусалба дино боху адамашка шайн дегIана хьулам бе духарца. Боьршачу стеган хьулам бан беза меттиг (Ioвpaт) - иза цIонгера гоьле кхаччалц йолу меттиг ю. Иза къайлаяьккхичхьана, ламаз дан а магадо. Амма цхьа а нохчо xIуттур вац ишттачу духарца Iамал ян, я ишттачу духарца адамашна юккъе а вер вац, я шен доьзалехь а лелар вац (бакъду, хIинца-м нисвала а тарло цу тайпана шен доьзалехь паргIат леларг а, амма вай дуьйцург нохчийн Iaдaтexь хила дезарг ду.
Цуьнца доьзна цхьа масал далор вай.
Халкъан яздархочо Айдамиров Абузара дуьйцура, цкъа гIала ваханчуьра, гучувала ша аьлла, Мамакаев Мохьмад волчу ваханера ша бохуш. Шеца исс-итт шо кхаьчна шен йоI а яра. НеI елла веъна Мохьмад, аьхка xIycaмexь тIex йовха йолу дела, шена аттачу духарехь вара. Амма оцу йоIах бIаьрг кхетча, ша цунна ца гойтуш, кхин могаш-паргIат хаттар доцуш, дехьа чу а вахна, шен духар хийцинера цо; ша боккъал а чIогIа цхьана боккхачу гуламе воьдуш санна, кечвелла схьавеънера. Цецваьллачу шега Мамакаев Мохьмада эли, бохура Абузара, мел жима елахь а, йоI бехке ма ю, гIиллакх хила ма деза цуьнца аьлла.
Массо къаьмнийн а ду воккха стаг ларар. Амма массеран а дац, воккхачу стеган некъ ца хадош, сацавалар. «Некъ цахадор» боху кхетам а бу ша-тайпана. Генара схьавогlучу стагана хьалхахула тlехваларх, некъ «хедаш» я цунна новкъарло хуьлуш xlyмa дац иза. Xleттe а оцу воккхачу стаге болу лерам, цуьнан а, цуьнан шерийн а сий дар ду иза. Хаза гIиллакх а ду.
Ша-тайпана лерам беш хилла воккхачу стеган йоlстага а, къоначу зудчо а. Нагахь хи тIepa йогlу йоl воккхачу стагана дуьхьал кхетахь, шен кlудал охьа а хlоттайой, бyкъ а берзабой, дlaxlyттyш хилла иза, и стаг тIехваллалц. Нагахь шен жима бер карахь а долуш йогlуш зуда хилча, и бер некъа йисте охьадуьллий, юьстах а йолий, дlaxIуттуш хилла, воккхачу стагах бехк лоций (амма тIаьхьарчу хенахь и гIиллакхаш чIога ширделла, хIинца нана стенна йуьйцу, да а хуьлу шен бер мара а дуллий паркехула я алсам адам долчахь волалуш, цхьаннех а къийла а ца луш, иэхь-беркат а дайна). «Амма вай дуьцург вайн нохчийн 1адатехь хила дезарг, вайн дайша лелинарг ду. Х1инца вайна юкъара ц1ахь 1аш болчарна хууш хир ду, и вайн дайша лелийна г1иллакхаш аьттехь а юха дог1ур доци, иштта х1инца долу хьал нохчийчохь д1а доьдахь цхьа массит шо даьлча вайн къам оьрсийн къомах (дукхох дерг) д1а тара лур ду, тара дела а ду… (ша цхьа Делан къинхетам хьалха а баьлла, х1ума ца хилахь). Х1унда аьлча жими-воккхи а дац, я вовшех ларам бац вай, цу иваннера лаам кхочуш хили, вай барт бохий цара»…
(т1аьхье хир ю)
Показать полностью..
21 дек 2015 в 09:53  |  Комментировать
Понравилось 3 людям
Мне нравится
3
к предыдущим записям